Historia Polski zna wielu wybitnych władców, w tym książąt, którzy prowadzili politykę korzystną dla siebie podczas walk o odzyskanie terytoriów. Historycy zauważają, że spośród trzech Bolesławów z dynastii Piastów – Chrobrego, Śmiałego i Krzywoustego – to właśnie Krzywoustego najczęściej nazywano królem, który pokonał Niemców i dał przykład, jak należy przeciwstawiać się wszystkim próbom podważenia niepodległości Polski. Najbardziej znane jego osiągnięcie — stworzenie statutu, który na ponad 200 lat utrwalił w Polsce feudalne rozdrobnienie, a w konsekwencji doprowadził do utraty takich terytoriów, jak Śląsk i Pomorze – informuje portal krakowyes.eu.
Pochodzenie pseudonimu
Bolesław III Krzywousty urodził się w sierpniu 1086 roku w Krakowie, był drugim synem księcia Władysława I Hermana i córki króla Czech Judyty Czeskiej. W 1097 roku książę podzielił księstwo między synów Bolesława i Zbigniewa. Bolesławowi oddał małą Polskę i Śląsk, a Zbigniewowi Mazowsze i Wielkopolskę. Kiedy książę zmarł w 1102 roku, Bolesław zawarł sojusz z Rosją i Węgrami, ożenił się z rosyjską księżniczką Zbisławą. Po osiągnięciu korzystnych warunków do wzmocnienia własnych pozycji postanowił pójść na wojnę z bratem.
Jeśli chodzi o pseudonim, to w zapisach jest wymieniony jako Krzywousty, Krywousty, Krimut. Historycy przypuszczają, że upośledzenie fizyczne pojawiło się w drugim okresie jego panowania, gdyż w kronikach Galla Anonima przydomek nie jest wymieniony. Według innej hipotezy książę urodził się z wadą, która zniekształciła wyraz twarzy. Niektórzy badacze sugerują, że przydomek mógł być aluzją do grymasu pogardy dla ojca, który zadowalał Czechów i Niemców.
Konflikt z bratem
W walce ze Zbigniewem książę polegał na polskiej arystokracji, wyższym duchowieństwie i drobnym rycerstwie, a także na sojuszu z Rusią Kijowską i Węgrami. Zbigniew szukał wsparcia władców Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Czech i Zachodniego Pomorza. W 1106 roku Bolesław pokonał wojska brata i ustanowił swoją władzę na całych ziemiach polskich. Ale Zbigniew, który uciekł na Pomorze, uzyskał jednak pomoc i wrócił z dziesięciotysięczną armią Henryka V. Mimo to Bolesław zwyciężył w bitwie pod Głogowem i wyparł z kraju. Następnie zawarł sojusz z Cesarstwem Rzymskim i Czechami, a brata oślepił, co wówczas uważano za najłagodniejszy sposób unieszkodliwienia wroga nie przelewając bratniej krwi.
Historycy podkreślają, że Bolesław wygrał dzięki temu, że zaoferował swoim wojownikom szybkie wzbogacenie się. Oślepienie brata było jednak uważane za ciężki grzech, co potępił nawet Gall Anonim, skądinąd wielki zwolennik księcia. Bolesław posłuchał tego działacza, więc odkupił winę charakterystycznymi dla władcy działaniami: dużymi darami dla świątyń i pielgrzymką na Węgry, gdzie również załatwił niektóre sprawy polityczne. Historycy są przekonani, że książę Krzywousty zachowywał się charakterystycznie dla tamtej epoki. I choć był cyniczny i wyrachowany, uciekał się do ryzykownych działań, aby zapobiec rozpadowi Państwa.
Wojna o Pomorze
Po pokonaniu brata książę Bolesław skupił się na podporządkowaniu Pomorza, gdzie od lat polscy książęta próbowali przekształcić swoją władzę nominalną w rzeczywistą. W 1108 roku obległ pomorską twierdzę Wielun, której obrońcy długo stawiali opór, ale ostatecznie poddali się w zamian za obietnicę ocalenia życia. Polacy słowa jednak nie dotrzymali, zabijając wszystkich, którzy złożyli broń. W 1113 roku Bolesław zdobył również twierdzę Nakło i ustanowił swoją władzę wzdłuż całej rzeki Noteć. Kolejna kampania, rozpoczęta w 1115 roku, trwała cztery lata – polskie wojska zdobyły Gdańsk i podporządkowały Wschodnie Pomorze.
Następnie książę wkroczył na Pomorze Zachodnie, zwane także Pomorzem, uważane za jedno z najbogatszych ziem polskich i pod silnym wpływem Niemców. Książęta zachodniopomorscy uznali władzę Polski, a aby ją wzmocnić, Bolesław III przeprowadził chrystianizację ziem z pomocą biskupa Ottona z Bambergu. Tak więc w 1124 roku powstało biskupstwo Pomorskie na Wolinie. Jednak takim wpływom zaczęły sprzeciwiać się księstwa niemieckie: Brandenburgia, Saksonia, Miśnia, arcybiskupstwo magdeburskie. Aby utrzymać władzę, Bolesław Krzywousty sprzymierzył się z Danią i ponownie odniósł zwycięstwo. Trzeba było się jednak podzielić: ziemie za Odrą i Rugię oddał aliantom. Książę nie zdążył w pełni przywrócić władzy na tych ziemiach, ponieważ musiał zwrócić uwagę na stosunki z Rusją Kijowską i Węgrami.
Wojna na drugim froncie
Po ślubie z córką wielkiego księcia kijowskiego Światopełka Izjasławowicza Bolesław III musiał angażować się w walki między książętami ruskimi i wspierać teścia. Na jego rozkaz pojmano księcia przemyskiego Wołodara, a w zamian książę Włodzimierz Monomach pomógł Bolesławowi w walce z niemieckimi przeciwnikami. W 1131 roku Bolesław interweniował w konflikcie o władzę na Węgrzech. Kiedy Czesi wtargnęli na Śląsk, Bolesław III znalazł się w politycznej izolacji. Sytuację komplikowały roszczenia Arcybiskupstwa magdeburskiego, które domagało się władzy nad kościołami polskimi. W 1134 roku Bolesław musiał stanąć przed cesarzem Lotarem III na kongresie w Merseburgu. Tam uznano jego władzę nad Zachodnim Pomorzem, ale obciążono go obowiązkiem płacenia trybutu za wszystkie ziemie, które kontrolował. Następnie Krzywoustego uznano za władcę Pomorza Zachodniego, ale zmuszono do płacenia daniny ze wszystkich ziem znajdujących się pod jego władzą. W 1145 roku książę ożenił się z córką hrabiego Heinricha von Berg-Schelklingen Salomeą. Historycy przyjmują wersję, że zrobił to z powodów politycznych — przy okazji podpisania pokoju między Polska a Czechami.
Związki polityczne rodziny
Córkę, urodzoną z małżeństwa ze Zbisławą, książę poślubił w 1124 roku księcia Wsiewołoda księcia muromskiego. Córka z małżeństwa z Salomeą Riksu — z duńskim księciem Magnusem Silnym. Kiedy kobieta owdowiała, wróciła do Polski, a ojciec ponownie znalazł jej męża. Został nim książę nowogrodzki Władysław Wsiewolodowicz. Dla synów wybrał parę węgierskich i rosyjskich księżniczek. Małżeństwa zapewniły księciu pokój z tymi krajami i wszechstronne wsparcie. Pod koniec panowania Bolesława III w jego ziemie wchodzyły terytoria Pomorza, Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej, Śląska, Kujaw, Mazowsza i Ziemi Sandomierskiej.
Zasługi dla Kościoła
Ale nie tylko działania wojenne zasłynął Bolesław III. Dzięki zachowanym funduszom kościelnym udało się ustalić, że książę założył opactwa na Łysej Górze, w Lubinie, Trzemesznie, Tyńcu. Zbudował także nową katedrę na Wawelu. Znaczącą zasługą tej postaci badacze nazywają wydanie w 1136 roku przez papieża Innocentego II tzw. Bulli gnieźnieńskiej, która gwarantowała niezależność polskiego Kościoła od Niemiec.
Statut Bolesława III
Książę zmarł w październiku 1138 roku i został pochowany w katedrze w Płocku. W testamencie pozostawił statut, który wszedł w życie po jego śmierci. Aby nie stracić podbitych ziem, rozkazał rozdzielić terytoria między synów. Władysław otrzymał Śląsk i ziemię Lubuską po ślubie z Agnesą von Babenberg, a ponieważ był starszym spadkobiercą, otrzymał również tytuł księcia-princepsa. Synowi Bolesławowi wydzielił Mazowsze z Płockiem i Kujawy Wschodnie, a Mieszko większą część Wielkopolski z Poznaniem.
W ten sposób to książę Bolesław III jako pierwszy wprowadził prawo dziedziczne regulujące kwestie dziedziczenia i sukcesji. Jeszcze za życia władca rozdzielił państwa między synów i utworzył system pryncypatu-senioratu. Zgodnie z nią, Polska została podzielona na poszczególne księstwa, które nominalnie podlegały najstarszemu w rodzinie księciu, a ten już otrzymywał tytuł Wielkiego Księcia Krakowa i centralny przydział w dodatku do swoich dziedzicznych ziem. Książę krakowski miał też prowadzić politykę zagraniczną, zapewniać obronę i rozwiązywać problemy związane z Kościołem. Ta mądra decyzja pomogła uniknąć wielu komplikacji na przestrzeni 200 lat. Ale potem polscy władcy stracili terytoria Śląska i Pomorza.