Krakowscy konserwatyści z końca XIX wieku, znani jako stańczycy, przez długi czas pozostawali w polskiej świadomości historycznymi „czarnymi charakterami”. Oceniano ich jako bezmyślnych służalców tronu austro-węgierskiego, a ten obraz utrwalił się dzięki słynnemu „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego. W rzeczywistości wyglądało to zupełnie inaczej. Stańczycy doskonale rozegrali swoją partię na politycznej szachownicy Galicji: wykorzystali autonomię jako narzędzie i wywalczyli dla Polaków wiele przywilejów. Była to zimna strategia, w której liczyły się nie wzniosłe hasła, lecz konkretne zdobycze. Ich taktyka była prosta: nie tracić sił w kolejnych romantycznych zrywach, lecz zmuszać system do pracy na własną korzyść, jak podaje portal krakowyes.eu.
Polityka bez złudzeń
Historia polskich prób znalezienia własnego miejsca między imperiami zawsze przypominała chodzenie po linie: to balans między lojalnością wobec obcej władzy a dążeniem do wywalczenia swojego. W tej chwiejnej przestrzeni rodził się polski naród, i właśnie tam kładziono podwaliny pod przyszłe odrodzenie państwowości. Wśród wszystkich środowisk Galicji pod panowaniem austriackim, szczególnie wyróżniał się obóz konserwatywny z Krakowa – słynni stańczycy, którzy przekształcili ten region w „polski Piemont”.
Lwów i Kraków w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku stały się dwoma biegunami Galicji. Lwów, jako stolica kraju, zyskiwał status wielokulturowej metropolii ze wszystkimi jej sprzecznościami. Kraków natomiast, ściśnięty fortyfikacjami wojskowymi i pozbawiony przestrzeni na rozwój, pozostawał kameralnym, lecz zawziętym „sercem polskości”. I właśnie ta koncentracja polskiego ducha, wzmocniona autorytetem Uniwersytetu Jagiellońskiego, uczyniła miasto ośrodkiem konserwatyzmu. Historyk Stanisław Estreicher zauważał, że Kraków stał się jednym z najważniejszych miejsc w Polsce, gdzie przechowywano wiedzę o przeszłości i kultywowano dawne obyczaje.
Kim byli stańczycy? Paradoksalnie, ich ruch założyli byli uczestnicy powstania 1863 roku – Józef Szujski, Stanisław Tarnowski, Stanisław Koźmian i Ludwik Wodzicki. W 1866 roku założyli konserwatywne czasopismo „Przegląd Polski”, które stało się pierwszym instytucjonalnym krokiem w kierunku uformowania się ich środowiska. Wkrótce potem położyli też podwaliny pod krakowską szkołę historyczną. Swoją nazwę grupa zawdzięcza satyrycznemu pamfletowi „Teka Stańczyka”, opublikowanemu w 1869 roku na łamach „Przeglądu Polskiego”.
Od błazna do stratega
Nazwa stała się symboliczna. Błazen na dworze polskich królów z XVI wieku, Stańczyk, zapisał się w pamięci Polaków jako postać, która miała odwagę wypowiadać niewygodne prawdy – z ironią, ale bez strachu. Stańczycy z XIX wieku przejęli tę rolę. Ich teksty, w tym programowa broszura Szujskiego „Kilka prawd z naszego przeszłego życia” z 1866 roku czy pamflety z „Teki Stańczyka”, opublikowane w 1870 roku, atakowały iluzje i zromantyzowane recepty na politykę, które dominowały wówczas w polskim społeczeństwie.
Satyryczna forma okazała się doskonałym wyborem: galicyjska publiczność nie mogła przejść obojętnie, gdy z gazetowych łamów rzucano jej w twarz gorzką prawdę, zamaskowaną żartem. Stańczycy grali w skomplikowaną grę: wyśmiewali popularne, ale nieskuteczne metody, w zamian proponując pragmatyzm i chłodną kalkulację. I choć ta postawa nie zawsze podobała się ich współczesnym, to właśnie ona uczyniła z Krakowa laboratorium myśli politycznej, która później znacząco wpłynęła na losy polskiego projektu narodowego.
Pragmatycy wśród romantyków
Krakowscy stańczycy pojawili się na scenie politycznej jako grupa celnych satyryków, którzy uderzali na oba fronty. Wyśmiewali gloryfikowanie powstańczych tradycji, patetyczne manifestacje z głośnymi, ale oderwanymi od rzeczywistości hasłami i powszechną miłość do teorii bez jakiejkolwiek praktyki. Jednocześnie nie szczędzili „szpilek” również przesadnym austriackim patriotom – tym, którzy ich zdaniem zbyt gorliwie kłaniali się Wiedniowi. W tym ironicznym ataku szczególnie obrywało się hrabiemu Agenorowi Gołuchowskiemu.
Ironia historii polega na tym, że to właśnie Gołuchowski stał się wzorem do naśladowania dla samych stańczyków. Człowiek, którego oskarżano o nadmierną lojalność wobec imperium, okazał się architektem galicyjskiej autonomii i jednym z najbardziej wpływowych Polaków w Wiedniu. Trzykrotnie stał na czele gubernatorstwa kraju, a w 1859 roku podjął bezprecedensowy krok – został ministrem spraw wewnętrznych Austrii. To był przełom: po raz pierwszy od czasów Adama Czartoryskiego Polak otrzymał tak wysokie stanowisko państwowe w obcej Rzeczypospolitej. Dla Gołuchowskiego, a później i dla stańczyków, to właśnie Austria stała się sceną, na której można było przygotowywać grunt pod przyszłą niepodległość.
Nieprzypadkowo w Wiedniu nazywano go przywódcą Polaków, a w Krakowie stał się on moralnym punktem odniesienia dla młodszych konserwatystów, którzy przeżyli rozczarowanie po klęsce powstania. Gołuchowski przekonywał: tylko stopniowa i zimna współpraca z cesarzem Franciszkiem Józefem da realne rezultaty. Historyk Waldemar Łazuga uznał, że to właśnie dzięki Gołuchowskiemu Polacy weszli do kręgu najważniejszych osób w imperium.
Polska lojalność wobec Wiednia
Przełomowy moment nadszedł w latach 60. XIX wieku. Reformy dały Galicji autonomię i własny Sejm Krajowy – szansę, której Polacy nie mieli od dziesięcioleci. I choć wpływy stańczyków dopiero się rodziły, w grudniu 1866 roku posłowie galicyjskiego sejmu wypowiedzieli słynne zdanie: „Przy Tobie, Najjaśniejszy Panie, stoimy i stać chcemy”. Ten akt lojalności był sygnałem dla Wiednia, że Polacy są gotowi do konstruktywnej współpracy.
Zasiane przez krakowskich konserwatystów idee padły na podatny grunt. Koncepcja „pracy organicznej” – codziennego, praktycznego budowania własnych instytucji zamiast krwawych powstań – szybko stała się dominująca. Stańczycy zyskali zaufanie cesarza, a wraz z nim – ważne stanowiska w administracji. W politycznej grze, gdzie romantycy przegrywali bitwy, pragmatycy z Krakowa zaczęli zdobywać realny wpływ.
W latach 70. XIX wieku krakowscy konserwatyści pewnie zakorzenili się w polityce galicyjskiej, a już w latach 80. osiągnęli szczyt wpływów. Żadna inna siła polityczna nie była w stanie wyprzeć galicyjskich stańczyków z dominujących pozycji. Stańczycy przełożyli swoje idee na praktykę: koncepcja „pracy organicznej” ożyła w codziennej polityce. Rezultat był uderzający – Galicja przekształciła się w faktycznie polską prowincję narodową z szeroką autonomią, gdzie język polski, kultura i tradycja polityczna dominowały bezsprzecznie. Był to unikalny przypadek – Polacy w Prusach i Imperium Rosyjskim mogli jedynie marzyć o takich warunkach.
Ostatnia gra stańczyków
Jednak żadna hegemonia polityczna nie trwa wiecznie. Pod koniec XIX wieku pozycja stańczyków zachwiała się. Dały o sobie znać błędy i nowi konkurenci – przede wszystkim rosnąca w siłę Narodowa Demokracja, która przyciągała coraz więcej zwolenników. Na początku I wojny światowej konserwatyści pozostali wierni Austrii i nie widzieli innej drogi niż austriacka. Ale kiedy w listopadzie 1918 roku powstała niepodległa Polska, było to dla nich zaskoczeniem. Głębokie przywiązanie do Habsburgów i legalistyczna ostrożność uniemożliwiły im podjęcie zdecydowanych kroków, w związku z czym w Drugiej Rzeczypospolitej nie odgrywali już pierwszej roli, pozostając na politycznym marginesie.
Mimo wszystko, rzeczywisty obraz stańczyków różnił się rażąco od utartego stereotypu. Odrzucili „politykę uczuć” na rzecz chłodnego pragmatyzmu, i to właśnie dzięki temu najwięcej osiągnęli dla Polaków w czasach zaborów. Gdy romantycy ponosili klęski w zrywach powstańczych, konserwatyści krok po kroku budowali fundament polityczny. Ich osiągnięcia znacznie wykraczały poza wąską bazę społeczną: wysokie stanowiska w administracji cesarskiej, rozszerzenie autonomii, a co najważniejsze – ukształtowanie w Polakach poczucia państwowości nawet bez własnego państwa. Ten polityczny kapitał przyniósł swoje dywidendy już w niepodległej Polsce.
Stańczycy przeciwko mitom
Ci konserwatyści uczynili Kraków nie tylko kulturalnym, ale i politycznym centrum polskości w ramach monarchii Habsburgów. Właśnie dzięki ich wpływom miasto stało się laboratorium myśli konserwatywnej i strategii „pracy organicznej”. Przekształcili Kraków w symbol polskiego pragmatyzmu: zamiast beznadziejnych powstań – stopniowe budowanie instytucji, edukacji i kultury. W wyniku tych wysiłków miasto umocniło swój status „serca polskiego ducha”, który przez wiele lat podtrzymywał w Polakach ideę odrodzenia państwowości.