Kiedy pod koniec XIX wieku Kraków wybuchnął nowymi ideami dotyczącymi praw kobiet, miasto stopniowo przekształciło się w pole, gdzie na co dzień przepisywano zasady gry. W uniwersyteckich korytarzach zaczęły pojawiać się kobiety, które nie zamierzały już pozostawać w cieniu. To właśnie takie osobowości sprawiły, że Kraków stał się ośrodkiem emancypacyjnej energii, pisze krakowyes.eu.
Jednym z takich głosów była Gabriela Balicka – jedna z pierwszych polskich posłanek: najpierw do Sejmu Ustawodawczego w 1919 roku, a następnie przez trzy kadencje do Sejmu II Rzeczypospolitej w latach 1919–1935, z ramienia Związku Narodowo-Ludowego. Przestrzeń dla odkryć naukowych i działalności społecznej znalazła na Uniwersytecie Jagiellońskim, w kręgu postępowych myślicieli.
Na Początku Drogi
Gabriela urodziła się w maju 1867 roku w Warszawie. Jej dzieciństwo było naznaczone smutkiem i przemijaniem: miała zaledwie 7 lat, gdy zmarła jej matka, a 17, kiedy odeszedł ojciec. Mimo to dziewczyna się nie poddała. Brała udział w zbiórkach charytatywnych, uczyła się w pensji Krejewskich, a następnie wyjechała do Genewy. Tam uzyskała licencjat z nauk przyrodniczych, a już w 1893 roku obroniła pracę doktorską z anatomii i systematyki roślin. Niewielu wówczas w Polsce słyszało o kobietach z takimi osiągnięciami.
Po studiach pozostała w Genewie i poświęciła się nauce, a rok później wyszła za mąż za Zygmunta Balickiego, jednego z założycieli polskiej młodzieżówki „Zet”. Małżeństwo przeniosło się do Monachium, gdzie Gabriela kontynuowała badania naukowe. Jej artykuł ukazał się w 1899 roku w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Flora”. Jednocześnie współpracowała z radykalnie feministycznym czasopismem „Stern”, dążąc do udowodnienia, że edukacja dziewcząt to nie luksus, lecz konieczność.
Spotkania na Dębnikach
W 1898 roku Baliccy osiedlili się na Dębnikach pod Krakowem. Gabriela objęła tam opieką dzieci swojej siostry, która wraz z mężem zmarła. Nie porzuciła jednak kariery naukowej. Balicka aktywnie współpracowała z profesorem Emilem Godlewskim seniorem, a owocem ich pracy stały się przełomowe artykuły naukowe o substancji białkowej i roli fosforu w odżywianiu roślin. Materiały te zostały opublikowane w zbiorze prac Akademii Umiejętności w Krakowie. Jednocześnie prowadziła zajęcia na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Mieszkanie Balickich na Dębnikach stało się prawdziwym centrum życia intelektualnego Krakowa. Według wspomnień współczesnych, Gabriela najczęściej prowadziła dyskusje z wybitnym polskim politykiem, publicystą i działaczem społecznym, Romanem Dmowskim. Głównymi tematami były emancypacja, edukacja kobiet oraz obowiązki małżeńskie. Spotkania te przekształcały dom w ognisko żywej dyskusji, gdzie tematy polityczne i edukacyjne przeplatały się z osobistymi historiami i strategicznymi planami.
Przyjaciele znali Gabrielę Balicką jako kobietę niezwykle inteligentną, energiczną i pracowitą. Uważnie słuchała, argumentowała w sporach, proponowała własne pomysły, pozostając otwartą na nowe metody. Liczne pośrednie świadectwa jej współczesnych i historyków potwierdzają, że dom Balickich był miejscem, gdzie rodziły się idee i formowały plany, które wpływały na życie narodowe i społeczne ówczesnej Polski.
Działalność w Mieście Królów
W Krakowie Balicka była znana jako naukowczyni i mentorka. Udało się jej udowodnić, że rozwój roślin zależy od ich dostępu do substancji chemicznych. Organizowała eksperymenty w cieplarni Ogrodu Saskiego, demonstrując studentom, jak azot, fosfor i żelazo wpływają na kwiaty. Energia życiowa, ostrożna wymagająca postawa i oddanie sprawie czyniły tę kobietę znaczącą, nawet w świecie, gdzie prawa należały do mężczyzn.
Czas spędzony w Krakowie stał się dla Balickiej fundamentem dla przyszłej kariery politycznej. Tam nauczyła się łączyć naukę z pracą społeczną, położyła podwaliny pod autorytet, który później pozwolił jej stać się jedną z pierwszych kobiet w Sejmie Ustawodawczym i walczyć o edukację oraz prawa dzieci. O niezwykłej pracowitości Balickiej wspominała później również jej wnuczka – Marianna Lutosławska.
Sejmy, Ustawy i Walka o Prawa Kobiet
Kiedy Gabriela Balicka pojawiła się na arenie politycznej, stało się to wyzwaniem dla wielu Polaków. W 1919 roku weszła do Sejmu Ustawodawczego, a jej nazwisko szybko stało się znane wśród tych, którzy śledzili życie polityczne Warszawy i Krakowa. Reprezentowała Narodowy Komitet Wyborczy Stronnictw Demokratycznych i od razu zajęła się najtrudniejszymi kwestiami – edukacją, prawami dzieci i reformami społecznymi. Wykłady i wystąpienia Balickiej zawsze były jasne, wyważone, pełne emocji, co zmuszało do przysłuchiwania się każdemu słowu.
Posłanka nie unikała sporów. Krytykowała reformy rządowe szkodzące edukacji i prawom nauczycieli, broniła prawa dzieci do opieki państwowej, domagała się ograniczenia sprzedaży napojów alkoholowych i kontroli nad ich spożyciem. W jej przemówieniach zawsze czuło się osobistą odpowiedzialność, bo ta kobieta znała cenę strat i trudności. Koledzy z ław parlamentarnych podkreślali jej bystry umysł, nieustępliwość i zdolność do pracy bez wytchnienia. Poseł nacjonalistyczny Andrzej Wężykowski wspominał Balicką jako „towarzysza pracy, z którym można przeprowadzić własny egzamin sumienia”, akcentując tym szacunek, jaki zdobyła w Sejmie.
Siła Słowa i Działania
W latach 1922–1930, podczas drugiej kadencji parlamentarnej, Balicka pozostała jedyną kobietą z ramienia partii nacjonalistycznej. Występowała przeciwko zamykaniu katedr, stosowaniu kar cielesnych w szkołach i surowej kontroli nad pedagogami, dbała o edukację narodową i zachowanie dziedzictwa kulturowego. Dla tej działaczki polityka nie była abstrakcją, lecz instrumentem sprawiedliwości, który miał realnie zmieniać życie ludzi na lepsze.
Nawet podczas swojej ostatniej kadencji w Sejmie nie zatrzymała się. Jej polem walki stała się krytyka reform ministra Janusza Jędrzejewicza, ustaw o systemie szkolnym i edukacji prywatnej. Ta polityczka broniła każdej katedry, każdego nauczyciela, każdego dziecka, przypominając, że polityka to nie tylko biurokracja, ale i odpowiedzialność za los narodu. Jej wkład w budowanie edukacji narodowej i ochronę warstw społecznie wrażliwych stał się wzorem tego, jak kobieta może stać się głosem, który kształtuje kraj. Jej wkład w budowanie edukacji narodowej i ochronę warstw społecznie wrażliwych stał się wzorem tego, jak kobieta może stać się głosem, który kształtuje kraj.
Polityka, Wojna, Pamięć
Po 1935 roku Gabriela Balicka stopniowo wycofała się z polityki. Kiedy wybuchła II wojna światowa, musiała szukać schronienia z dala od miejskiego zgiełku i znalazła je w spokojnym dworku w Górce Narodowej pod Krakowem. Tam przeżyła trudne czasy okupacji, obserwując zmiany w świecie, który niegdyś tak aktywnie próbowała budować. Po wojnie Kraków stał się jej prawdziwym domem, pomostem, gdzie przeszłość i teraźniejszość zlały się we wspomnieniach o nauce, pracy społecznej i walce politycznej.
W lutym 1962 roku Gabriela Balicka odeszła. Została pochowana na Cmentarzu Rakowickim, pośród cichych alejek, które oddychały historią miasta, które tak kochała. Pani Balicka zapisała się w historii Polski nie tylko jako aktywna posłanka. Stała się symbolem czynnego udziału kobiet w polityce, przykładem tego, jak inteligencja, oddanie sprawie i osobista odwaga są w stanie przekształcić arenę polityczną w miejsce, gdzie decyduje się przyszłość narodu. Jej praca w Sejmie w Krakowie i Warszawie udowodniła: gdy kobieta zabiera głos w polityce, może zmienić rzeczywistość. Nieustępliwość Balickiej zamieniała suche sale parlamentarne w arenę, na której ważyły się losy ludzi. Właśnie dlatego jej obecność w polityce była nie symboliczna, lecz życiowo konieczna.