Wydarzenia II wojny światowej odcisnęły swoje piętno na każdym polskim mieście i Kraków nie był tu wyjątkiem. W samym sercu miasta, przy ulicy Szpitalnej, znajdowała się kawiarnia „Cyganeria”, która w latach wojennych nabrała zupełnie innego znaczenia niż zwykły lokal gastronomiczny, donosi portal krakowyes.eu.
To właśnie tam w 1942 roku przeprowadzono desperacki zamach na nazistów, zorganizowany przez bojowników Żydowskiej Organizacji Bojowej. Młodzi ludzie świadomie podjęli ryzyko, by pokazać, że opór jest możliwy nawet w mieście całkowicie kontrolowanym przez okupanta – i że o tym oporze musi usłyszeć cały Kraków.
Podziemie Żydowskiej Organizacji Bojowej w Krakowie
W 1942 roku w Polsce zaczęły formować się oddziały Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB), a na czele krakowskiej komórki stanął Icchak Cukierman. Do podziemia wstępowała głównie młodzież, w pełni świadoma, że każdy dzień może być ich ostatnim. Strach stanowił stałe tło ich życia, ale nie paraliżował działań. Najbardziej znaną grupą stali się „Walczący Pionierzy” (He-Chaluc ha-Lochem) – aktywiści syjonistycznych ruchów młodzieżowych, dla których walka stała się formą odpowiedzialności za innych.
Ich działania nie były chaotyczne ani podyktowane wyłącznie emocjami. Każde zadanie miało konkretny cel i wymagało zimnej krwi:
- przygotowywanie broni i materiałów wybuchowych do ataków na obiekty nazistowskie;
- planowanie i przeprowadzanie akcji w mieście;
- wymierzanie sprawiedliwości prowokatorom i kolaborantom;
- sabotaż w obozach pracy i niszczenie sprzętu okupanta;
- pomoc Żydom w ucieczce z getta.
Każda operacja była śmiertelnie niebezpieczna i nie pozostawiała marginesu na błąd. Pewnego razu grupie udało się przedostać do getta, jednak z szansy skorzystały jedynie jednostki. Wielu ludzi paraliżował strach, przez co tracili ostatnią możliwość ratunku lub chwycenia za broń, by spróbować przebicia. W takich momentach szczególnie jaskrawo uwidaczniała się zarówno ludzka słabość, jak i wewnętrzna siła tych, którzy mimo wszystko decydowali się działać. Krakowscy konspiratorzy każdego dnia udowadniali, że nawet w sytuacjach bez wyjścia można walczyć, wspierać innych i pozostawić po sobie ślad, który nie zniknie z pamięci.
Młodzież, która się nie poddała
Każdy członek organizacji miał swój odcinek frontu, ale wszyscy działali jak jeden organizm pulsujący oporem. Dolek Liebeskind był cichym, lecz zdeterminowanym strategiem koordynującym działania grup bojowych. Szymon Draenger kierował operacjami dywersyjnymi w centrum miasta, równocześnie wydając podziemne pismo. Mietek Bauminger odpowiadał za zaopatrzenie w broń i amunicję. Gusta Dawidson-Draengerowa utrzymywała łączność z innymi komórkami i dbała o przepływ informacji między uczestnikami ruchu.
W grudniu 1942 roku podziemowcy zdecydowali się na śmiały atak na lokale oznaczone kategorią „Nur für Deutsche” (Tylko dla Niemców). Akcja ta miała stać się symbolem żydowskiego oporu w Krakowie. Planowano uderzyć jednocześnie w trzy miejsca, gdzie naziści urządzali świąteczne spotkania: kawiarnię „Cyganeria”, kawiarnię „Bisanz” oraz kino „Scala”.
Jednak w warunkach konspiracji i ciągłych obław pełna realizacja planu nie powiodła się. Sukcesem zakończył się atak grupy bojowej „Iskra” pod dowództwem Idka Liebera na „Cyganerię”. Bojownicy wrzucili do środka granaty, zabijając – według szacunków – 13 oficerów SS. W kawiarni „Bisanz” granat wybuchł na zewnątrz, nie raniąc wrogów, ale efekt psychologiczny był wyraźny. Do kina „Scala” trzecia grupa bojowa nie dotarła z powodu nieprzewidzianych okoliczności.
Wybuchy i symboliczny opór
Eksplozja w „Cyganerii” wstrząsnęła całym Krakowem. Po raz pierwszy od trzech lat nazistowskiej okupacji ktoś odważył się zabijać wrogów w sercu Generalnego Gubernatorstwa. W mieście krążyły plotki, jakoby ataku dokonały oddziały sowieckiego podziemia. Akcja była bowiem tak zuchwała, że naziści nie mogli sobie wyobrazić, iż mieszkańcy getta byliby zdolni do takiego czynu.
Tego samego dnia miała miejsce jeszcze jedna odważna demonstracja: na Moście Dębnickim oraz ulicy Stefana Batorego pojawiły się polskie flagi narodowe. Co więcej, konspiratorzy złożyli kwiaty pod cokołami zniszczonych przez okupanta pomników: Adama Mickiewicza na Rynku Głównym, Władysława Jagiełły na Placu Matejki i Tadeusza Kościuszki na Wawelu. Na szarfach bukietów widniał napis: „To, co przysięgałeś, my wypełnimy”. Te niewielkie, lecz symboliczne gesty udowodniły całemu miastu: opór istnieje. Każdy ruch podziemia miał znaczenie, a nawet najmniejsze przejawy odwagi stawały się widocznym znakiem dla okupantów – dowodem na to, że Kraków się nie poddał.
Represje i straty krakowskiego podziemia
Po wybuchu w „Cyganerii” przez Kraków przetoczyła się fala represji. Naziści przeprowadzali masowe obławy w poszukiwaniu sprawców dywersji, a miasto wypełnił strach i niepokój. Bojownicy wiedzieli, że każdy krok może kosztować życie, ale nie ustępowali.
Nie wszystkim uczestnikom ruchu oporu udało się doczekać wyzwolenia miasta, a ich losy potoczyły się tragicznie:
- Szymon Draenger i Mietek Bauminger zostali aresztowani i straceni lub zginęli w walce;
- Dolek Liebeskind zginął w strzelaninie, próbując wydostać się z getta;
- Gusta Dawidson-Draengerowa była torturowana i zamordowana.
Wielu innych członków organizacji zginęło w obozie w Płaszowie; mało komu udało się uniknąć aresztowania i kontynuować walkę. Straty te były bolesnym ciosem dla krakowskiego ruchu oporu, ale pamięć o odwadze i determinacji tych ludzi przetrwała. Ci młodzi chłopcy i dziewczęta udowodnili miastu: nawet w obliczu strachu i śmiertelnego zagrożenia można stawiać opór.
Tablica pamiątkowa akcji w „Cyganerii”
Po zakończeniu II wojny światowej budynek kawiarni „Cyganeria” opatrzono tablicą pamiątkową. Upamiętniała ona jednak bardziej 10. rocznicę powstania Polskiej Partii Robotniczej niż heroizm żydowskich bojowników. Władza komunistyczna przemilczała rzeczywiste wydarzenia i męstwo więźniów krakowskiego getta, którzy walczyli mimo strachu i zagrożenia. Pamięć o ich oporze pozostawała ukryta za politycznymi hasłami, jakby cień przeszłości wciąż wisiał nad miastem.
Dopiero w 2013 roku Towarzystwo Przyjaźni Izrael-Polska oraz krakowski oddział Instytutu Pamięci Narodowej zwróciły się do władz miasta z prośbą o sprawiedliwe upamiętnienie. Proces trwał długo, w międzyczasie budynek zmienił właściciela, a kawiarnia przestała istnieć. Ideę udało się zrealizować dopiero 22 grudnia 2022 roku. Jak stwierdził rzecznik krakowskiego IPN Janusz Szlęzak, nowa tablica godnie honoruje uczestników operacji w „Cyganerii”. Ta, zdawałoby się, niewielka uroczystość przyciągnęła uwagę mieszkańców, przypominając, że więźniowie getta nie tylko ginęli, ale również stawiali zdecydowany opór.
Krakowski ruch oporu – symbol niezłomności
Wybuch w kawiarni „Cyganeria” zmusił wielu krakowian do głębszej refleksji nad tym, co się działo. Miasto na chwilę zamarło, ale jednocześnie ludzie zrozumieli: nawet w brutalnych warunkach okupacji istnieje przestrzeń do działania. Konspiratorzy pokazali, że decydujący nie jest zasięg akcji, lecz sam czyn – gotowość, by nie milczeć i nie godzić się na przemoc.
Ten dzień zapisał się w pamięci mieszkańców nie tyle z powodu samej eksplozji, co dzięki ludziom, którzy świadomie ryzykowali dla innych. Ich czyny wtedy nie wydawały się może heroiczne w skali wojny, ale to właśnie one dawały poczucie oparcia i wzajemnego wsparcia. Małe gesty nabierały wielkiego znaczenia, przypominając, że opór istnieje w życiu codziennym. Dlatego nawet w najcięższych czasach trzeba znaleźć sposób, by pozostać człowiekiem i trzymać się razem.