Wielka idea o socjalistycznym Krakowie: Jak komuniści budowali Nową Hutę

W 1945 roku mieszkańcy Krakowa mogli wreszcie odetchnąć i zacząć życie w wolnym mieście, powoli odbudowując swoje domy. Armia Czerwona weszła do Krakowa praktycznie bez walki, ponieważ wojska Wehrmachtu szybko opuściły linię obrony, gdy radzieckie wojska Pierwszego Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa zbliżyły się do miasta, dzięki czemu Kraków został oszczędzony. To stworzyło solidne podstawy do rozprzestrzeniania komunistycznej propagandy, jak pisze portal krakowyes.eu.

Od tego momentu propagandowa machina radziecka na terenach Polski działała na pełnych obrotach. Ludziom opowiadano o heroizmie Armii Czerwonej i o szczęśliwej socjalistycznej przyszłości. Na podstawie tej propagandy w województwie małopolskim rozpoczęła się wielka budowa – stworzenie utopijnego komunistycznego raju na Ziemi – Nowej Huty.

O tym, jak komuniści budowali Nową Hutę i o utopijności tej idei, można przeczytać w poniższym artykule.

Jak to wszystko się zaczęło?

W 1948 roku władzę w Polsce przejęli komuniści, którzy pod czujnym okiem Stalina zaczęli odbudowę kraju zniszczonego przez II wojnę światową. Wprowadzając swoje porządki na polskiej ziemi, postawili na rozwój przemysłu, który miał stać się podstawą rozwoju gospodarczego kraju zamiast rolnictwa. Oczywiście nie obyło się bez przebudowy struktury społecznej Polski.

Aby to wszystko osiągnąć, potrzebne było nie tylko wprowadzenie nowych zasad gry, ale także stworzenie przykładnego modelu ideologicznej doskonałości, rozwoju i innowacji. Tym właśnie miało być idealne socjalistyczne miasto, które znalazło swoje ucieleśnienie w Nowej Hucie. Po konsultacjach z radzieckimi ekspertami wybrano tereny w pobliżu Krakowa na budowę nowego miasta, a już rok po dojściu komunistów do władzy zaczęto odbierać rolnikom ich ziemie.

Dlaczego właśnie tereny województwa małopolskiego, obszar w pobliżu Krakowa? Historycy są podzieleni w tej kwestii. Niektórzy twierdzą, że budowę wybrano w wyniku referendum przeprowadzonego w 1946 roku. Inni uważają, że Nowa Huta miała być całkowicie odmienna od starego Krakowa, stanowić swego rodzaju alternatywę dla dotychczasowego życia, symbol komunizmu i odrodzenia, dlatego ten obszar idealnie nadawał się na tak kontrastową budowę.

Istnieje również pogląd, że Nową Hutę wybudowano tutaj z czystej korzyści. Ziemia, na której rozciągnął się symbol socjalizmu, to bardzo urodzajny czarnoziem, niedaleko rzeki. Gęsto zaludniony obszar, łatwy do zagospodarowania, a także niewielka odległość od Krakowa gwarantowały dostępność siły roboczej oraz specjalistów z różnych dziedzin.

I rozpoczęła się praca…

23 czerwca 1949 roku rozpoczęto budowę idealnego socjalistycznego miasta. Budową kierowali ludzie, którzy ściśle trzymali się komunistycznych zasad i słuchali wyłącznie radzieckiej władzy. Do prac angażowano wszystkich – zarówno wykwalifikowanych specjalistów, jak i osoby bez wykształcenia.

Ludzie sami dołączali do tego procesu – jak wspomniano wcześniej, propagandowa machina działała na pełnych obrotach. Ówczesne gazety stały się wręcz tubami tej propagandy – publikowano w nich materiały o budowie idealnego miasta „bez Boga”, gdzie czekały na wszystkich praca i mieszkanie. W tych tekstach nie szczędzono górnolotnych fraz i obietnic – obiecywano ludziom rajskie miasteczko do życia i pracy. Zmęczeni i zubożali przez wojnę Polacy wierzyli w nowe hasła. Przyjeżdżali mieszkańcy nie tylko Krakowa, ale także innych zakątków kraju.

Prace budowlane nad nowym miastem przebiegały bardzo sprawnie. Pierwszy budynek oddano do użytku już w grudniu 1949 roku. Jednak istniały pewne trudności – nie wszyscy Polacy wierzyli w obietnice radzieckiej władzy, a niektórzy widzieli prawdziwe oblicze socjalizmu. Szczególnie miejscowa ludność, która wcale nie była zadowolona z budowy na ich ziemi. W trakcie prac rolników z okolicznych gospodarstw wielokrotnie okradano, odbierano im jedzenie, a czasem i majątek. Trudno winić za to przyjezdnych robotników, którzy padli ofiarą propagandy, ponieważ trafiali w trudne warunki robotniczych hoteli czy baraków i mieli problemy z wyżywieniem.

Projekt architektoniczny idealnego miasta

Nowa Huta w latach powojennych stała się jednym z najważniejszych i największych przedsięwzięć inwestycyjnych w Polsce, oczywiście oprócz odbudowy zniszczonej stolicy. Projektanci, w tym wielu czołowych polskich architektów i deweloperów tamtych czasów, nie mieli jasnych wytycznych – do końca nie wiedzieli, jaki ma być ostateczny rezultat ich wytężonej pracy.

Twórcy idealnego miasta wiedzieli, że projekt musi być stworzony w stylu socrealizmu. Socrealizm kładł nacisk na wykorzystanie lokalnych stylów i socjalistycznych treści. Przy tym wszystkie rodzaje sztuki, a przede wszystkim architektura, były postrzegane jako sposoby odtwarzania komunistycznej propagandy. Nowa Huta miała odzwierciedlać wszystkie ważne tematy i narracje socjalistyczne. Oczywiście zwieńczeniem tego dzieła miał być potężny zakład metalurgiczny.

Na to nowa władza nie szczędziła ani pieniędzy, ani siły roboczej. Architekci i urbaniści mieli bardzo szerokie możliwości projektowania i budowy, więc wszystko odbywało się z rozmachem i dość szybko – oczywiście, dopóki były fundusze i dopóki Nowa Huta nie stała się częścią starego Krakowa.

Niestety, nie wszystko układało się pomyślnie dla budowniczych idealnego miasta. Ani komunistyczna władza, ani wszyscy prokomunistyczni architekci nie wzięli pod uwagę jednego dość oczywistego faktu: około 90% ludności Polski to katolicy. Szczególnie pierwsi mieszkańcy idealnego miasta, którzy byli byłymi rolnikami (tam odsetek wierzących był jeszcze większy). Ci ludzie chcieli widzieć w Nowej Hucie kościół i znaleźli pewne wsparcie: powołano nawet komitet budowy kościoła, który zbierał fundusze.

W 1957 roku postawiono krzyż, który dwa lata później prezydium Rady Narodowej Krakowa postanowiło usunąć. Równocześnie rozwiązano komitet, a zebrane fundusze przekazano na budowę szkoły. W kwietniu 1960 roku budowniczowie szkoły zaczęli demontować krzyż, ale przeszkodzili im w tym ludzie, w tym grupa kobiet. Doszło do konfliktu, który policja rozpędzała z bronią w ręku. Wielu protestujących zostało zatrzymanych, a kilkadziesiąt osób straciło pracę. Mimo takiego zakończenia walki o krzyż pozostał on na swoim miejscu. W końcu stał się symbolem sprzeciwu oraz zwiastował przyszły upadek komunistycznej propagandy i idei.

Porażka idei i upadek komunistycznej propagandy

Sześcioletni plan komunistów, który przewidywał stymulowanie rozwoju gospodarczego, zwiększenie klasy robotniczej i inne cele, nie został w pełni zrealizowany. Budowa Nowej Huty również nie została ukończona, obiecywany ratusz się nie pojawił, ponieważ miasto zostało w 1951 roku włączone do Krakowa, a centralny plac nie stał się głównym w Nowej Hucie. W związku z tym nie było już potrzeby odrębnego systemu samorządowego.

Jak to się stało, że komuniści zgodzili się na przyłączenie nowo powstałej Nowej Huty do Krakowa, wbrew wszystkim planom i propagandzie?

W uchwale Rady Ministrów, na mocy której doszło do tego połączenia, stwierdzono, że decyzja ta miała na celu stworzenie lepszych warunków dla budowy i rozwoju zakładu metalurgicznego, a także samej Nowej Huty. Mówiono również o tym, że w Nowej Hucie występowały liczne problemy administracyjne, które w ten sposób można było łatwiej i szybciej rozwiązać.

Symbolem radzieckiej okupacji, która przeżywała ostatnie lata, stał się pomnik Lenina w 1973 roku. Kilka lat później miejscowi podłożyli pod niego bombę, w wyniku czego kamienny dyktator stracił nogę, ale nadal stał na swoim miejscu. W grudniu 1989 roku pomnik został całkowicie usunięty.

Dziś Nowa Huta jest częścią kulturalnego dziedzictwa polskiego reżimu socjalistycznego. Dawne miasto robotnicze stało się atrakcją turystyczną, często odwiedzaną przez obcokrajowców, którzy chcą na własne oczy zobaczyć pozostałości komunizmu.