Jak powstała i jak żyła Rzeczpospolita Krakowska?

Mieszkańcy Krakowa od wieków walczyli o swoją niepodległość, a ich próby zakończyły się krótkotrwałym sukcesem w 1815 roku, kiedy to powstało Wolne Miasto Kraków. Drugą nazwą państwa była Rzeczpospolita Krakowska, która została ustanowiona na Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku po zakończeniu wojen napoleońskich. Rzeczpospolita ta istniała tylko 11 lat, ale odegrała bardzo ważną rolę w dalszym rozwoju państwa, pisze krakowyes.eu.

Pierwsze kroki

Utworzenie Rzeczypospolitej Krakowskiej zostało zainicjowane przez cara Aleksandra I podczas negocjacji między trzema mocarstwami, które podzieliły Polskę. Cesarz rosyjski zaproponował przyznanie statusu wolnych miast Krakowowi i Toruniowi, ale tylko Kraków otrzymał status „niezależnego i neutralnego państwa” pod kuratelą Rosji, Austrii i Prus. Toruń został przekazany Prusom. Został on oficjalnie zatwierdzony 18 października 1815 r., a obywatele Krakowa mieli podlegać Kodeksowi Napoleona i własnej konstytucji.

Mała republika obejmowała zaledwie 1150 kilometrów kwadratowych na południu Księstwa Warszawskiego, z władzą wykonawczą reprezentowaną przez 12-osobowy Senat o umiarkowanej autonomii. Entuzjastyczni obywatele rozpoczęli odbudowę Collegium Mayus i prace na Zamku Królewskim na Wawelu, a także rozpoczęli dobry handel. Ta modernizacja dała znaczący impuls do dalszego rozwoju Krakowa w kolejnych latach. Główne decyzje w Wolnym Mieście podejmował Prezydent Senatu, choć przyjęta w 1818 r. konstytucja nie dawała mu zbyt szerokich uprawnień. Pierwszym przedstawicielem na tym stanowisku był szlachcic Stanisław Wodzicki.

Prawa i obowiązki

Pozycję prawną Wolnego Miasta określał traktat dodatkowy krakowski oraz artykuły aktu głównego kongresu wiedeńskiego. Rzeczpospolita nie miała prawa do prowadzenia własnej polityki zagranicznej; jej interesy reprezentowały państwa powiernicze. Ze swej strony Rosja, Austria i Prusy zostały zobowiązane do respektowania neutralności Wolnego Miasta i w żadnym wypadku niewysyłania swoich wojsk na jego terytorium. Kraków został również zobowiązany do ekstradycji szpiegów i dezerterów, którzy zbiegli z krajów powierniczych. Jednak jak pokazał czas Rzeczpospolita Krakowska stała się w końcu schronieniem dla zbiegów i rebeliantów z innych ziem. Przewidując to, państwa opiekuńcze już w listopadzie 1830 r. zamierzały ogłosić nową konstytucję, ale plany te pokrzyżowało powstanie listopadowe w Królestwie Polskim.

Rola powstania listopadowego

Stopniowo Rzeczpospolita Krakowska stawała się głównym ośrodkiem przemytu broni do Królestwa Polskiego i pośrednikiem w kontaktach dyplomatycznych. Wraz z rosnącymi wpływami rosło niezadowolenie obywateli z przywództwa prezesa Senatu Stanisława Wodzickiego. Gdy w 1827 r. Senat wybrał na prezesa Józefa Nikorowicza, konserwatyści zaprotestowali, a stany powiernicze nakazały Wodzickiemu pozostanie na stanowisku. Senat został zawieszony. Rok później z inicjatywy Rosji powołano Komitet Epuracyjny, w skład którego wszedł Wodzicki i trzech senatorów przychylnych Rosji. Dla wzmocnienia swojej władzy odsunęli oni od władzy wielu urzędników, a nawet profesorów uniwersyteckich.

16 stycznia 1831 r. jako pierwsi zdecydowany krok podjęli studenci. Grupa kierowana przez Jacka Gudrajczyka aresztowała Wodzickiego, który został zmuszony do rezygnacji ze wszystkich stanowisk i opuszczenia Krakowa. Do komisji powrócili zwolnieni wcześniej urzędnicy. Nie spodobało się to syndykom, którzy w 1833 r. postarali się o narzucenie Krakowowi nowej konstytucji. Akt ten naruszał postanowienia Kongresu Wiedeńskiego, gdyż poważnie ograniczał prawa Wolnego Miasta. Liczbę senatorów zmniejszono do 8, a liczbę posłów sejmowych do 30. Konstytucja przewidywała również ograniczenia wolności prasy i prawa do wolnego handlu na krakowskim przedmieściu Podgórze.

Pierwsza próba zdobycia Krakowa

W październiku 1835 r. Rosja, Austria i Prusy podpisały tajny traktat, który przewidywał okupację Krakowa w przypadku polskich działań separatystycznych. Podczas kongresu w Cieplicy cesarze zgodzili się, że Austriacy przejmą okupację, jeśli zajdzie taka potrzeba. W ten sposób powiernicy faktycznie przekazali Rzeczpospolitą Krakowską Austrii z niewielkimi zmianami granic na korzyść Prus. Aby uniemożliwić mieszkańcom Krakowa zwrócenie się o pomoc do państw zachodnich, triada zrobiła wszystko, co w jej mocy, aby zapobiec utworzeniu placówek dyplomatycznych na Zachodzie. Mieszczanie jednak w końcu dowiedzieli się o podstępnych zamiarach i sprzeciwili się zaproszeniu wojsk państw powierniczych.

Wówczas państwa te przestały ukrywać swoje zamiary pod pozorem współpracy z władzami miasta i 7 lutego do Krakowa wkroczyły wojska austriackiego generała Kaufmanna, a 20 lutego wojska rosyjskie i pruskie. W proteście prezydent Senatu Kasper Wielogłowski zrezygnował ze stanowiska, a krakowska opozycja wysłała memoriał do Francji i Anglii, proponując zwołanie kongresu pięciu mocarstw w celu rozwiązania problemu krakowskiego. Oficjalnej odpowiedzi nie otrzymano, ale w lipcu 1840 r. Francja i Anglia potępiły politykę sąsiadów wobec Krakowa, a Francja zagroziła nawet Austrii zajęciem Ankony. W lutym 1841 r. cudzoziemcy opuścili miasto, choć władza pozostała w rękach austriackich mieszkańców i policji.

Powstanie krakowskie

Taka sytuacja trwała do 1846 roku, ale przez cały ten czas Kraków nie zaprzestał walki. W republice działali emisariusze Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, a w 1843 r. powstał Komitet Rewolucyjny, który współpracował z poznańską centralizacją. W styczniu 1846 r. w Krakowie spotkali się przywódcy ruchu oporu Ludwik Mierosławski, Wiktor Heltman, Karol Liebelt, Jan Tysowski i Ludwik Gorzkowski. Na datę powstania wybrali noc z 21 na 22 lutego 1846 roku. Spiskowcy zostali jednak zdradzeni przez zdrajcę, a część przywódców aresztowano, więc nie było komu organizować oporu na ziemiach polskich należących do Rosji i Prus.

W dodatku w przeddzień tej daty do miasta wkroczyły wojska austriackie. Rebelianci nie porzucili jednak swoich planów i w nocy 22 lutego na ulicach wybuchła strzelanina. Rewolucjoniści wyparli Austriaków z miasta i radośnie ogłosili powstanie Rządu Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Nowy rząd wydał manifest, który wzywał do wyzwolenia chłopów, obniżenia podatków, pomocy społecznej dla biednych i dystrybucji ziemi z majątku narodowego do bezrolnych. Chociaż rząd składał się z demokratów, formalnie podlegał mu Hotel Lambert. Konserwatyści utworzyli Komisję Bezpieczeństwa, na której czele stanął Józef Wodzicki.

Upadek Rzeczypospolitej Krakowskiej

Entuzjastyczni rebelianci postanowili oczyścić polskie ziemie z Austriaków. Oddział dowodzony przez oficera Suchorzewskiego zdobył Podgórze i Wieliczkę, a w drodze do Bochni rozpędził grupę austriackich kawalerzystów. Plany buntowników zniweczyła jednak sprowokowana przez Austriaków rzeź galicyjska. Skierowali oni gniew chłopów na właścicieli ziemskich i obiecali nagrodę za odcięte głowy. W drugiej połowie marca chłopi zaczęli atakować majątki, zabijając od 1000 do 3000 osób. Wściekli chłopi atakowali również rebeliantów, postrzegając ich jako wrogów. Podczas gdy rebelianci Suchorzewskiego pokonywali opór mieszkańców okolicznych wsi, zostali otoczeni przez oddziały generała Benedeka. Oddział został niemal całkowicie zniszczony, a tylko część kawalerii zdołała wycofać się do Krakowa.

Kiedy wojska austriackie ruszyły na Wolne Miasto, jeden z przywódców powstania, Dąbrowski, próbował zorganizować 27 lutego procesję religijną do Podgórza, aby przyciągnąć chłopów na swoją stronę. Procesja została jednak przechwycona i ostrzelana, a większość jej uczestników zginęła wraz z Dąbrowskim. Austriacy nie wkroczyli jednak do miasta, lecz zaproponowali mieszczanom dobrowolną kapitulację. Kraków musiał poddać się dużej sile. Powstańcy opuścili miasto i 4 marca złożyli broń na granicy z Prusami.

Implikacje dla Krakowa

Nie chcąc poddać się Austriakom, komitet krakowski poddał miasto wojskom rosyjskim. Uczestnicy mieli nadzieję, że cesarz rosyjski zgodzi się na przyłączenie miasta do Królestwa Polskiego, lecz ich nadzieje się nie spełniły. 7 marca austriacki generał hrabia Castiglione wkroczył do Krakowa, na co zgodzili się przedstawiciele Rosji. Senat został przekształcony w tymczasowy organ wykonawczy, Radę Administracyjną.

Po wzajemnych negocjacjach przedstawiciele państw powierniczych podpisali 15 kwietnia w Wiedniu konwencję o włączeniu Wolnego Miasta do Austrii. Dokument określał je jako Wielkie Księstwo Krakowskie, które nie było częścią Galicji. 16 listopada cesarz austriacki uroczyście objął władzę w Krakowie. Mieszczanie wciąż liczyli na wsparcie Anglii i Francji, ale te, choć wyrażały swoje oburzenie łamaniem postanowień Kongresu Wiedeńskiego, nie interweniowały otwarcie. W ten sposób na kolejne 72 lata Kraków stał się miastem austriackim. Ale nawet w niewoli mieszkańcy starannie przechowywali i opowiadali historie o tym, jak żyli w czasach Rzeczypospolitej i walczyli o swoją wolność.