Jak wiadomo, Kraków stał się kluczowym miejscem narodowosocjalistycznego planu ekspansji wojskowej i realizacji ludobójstwa w Europie Wschodniej podczas II wojny światowej. Tutaj Hans Frank i Generalne Gubernatorstwo, którym przewodził, rozwinęli swoją politykę ucisku i okupacji, a także ogłosili, że Kraków jest ponownie „zgermanizowany”. Tysiące ludzi straciło swój dom, życie, rodzinę i sens istnienia. I choć było to kilkadziesiąt lat temu musimy pamiętać o tych strasznych wydarzeniach, aby nigdy więcej się nie powtórzyły, pisze krakowyes.eu.
Kraków jako wielonarodowe miasto w przeddzień wojny
Miasto Kraków, założone pod koniec pierwszego tysiąclecia, położone na południu Polski, było siedzibą dynastii Piastów i ostatecznie stolicą Królestwa Polskiego aż do początku XVII wieku. Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 roku Kraków stał się centrum prowincji Galicja w Cesarstwie Austriackim. W 1918 roku, wraz z odbudową państwa polskiego, Kraków stał się jednym z jego najważniejszych miast.
Pierwsze wzmianki o obecności Żydów w Krakowie pochodzą z początku XIII wieku. W 1495 roku, z powodu rosnącego oporu przeciwko Żydom ze strony miejscowych mieszkańców, król Jan Olbracht wypędził ich ze Starego Miasta Krakowa do Kazimierza. Ale Żydzi wkrótce przekształcili Kazimierz w kwitnące miejsce z synagogami i targami. Zamożni żydowscy imigranci z Niemiec, Włoch, Hiszpanii i Portugalii kierowali do tego komercyjnego schronienia.
55 515 mieszkańców Krakowa określiło się jako Żydzi w polskim spisie ludności z 1931 roku. Do lat trzydziestych Polska była centrum wielonarodowego społeczeństwa, w którym mieszkali razem Niemcy, Ukraińcy, Białorusini i Żydzi.
W przededniu wojny w Krakowie mieszkało około 56 000 Żydów, prawie jedna czwarta populacji liczącej około 250 000 osób.
Do listopada 1939 roku populacja żydowska Krakowa wzrosła do około 70 000. Wzrost ten był wynikiem przesiedlenia Żydów, którzy uciekli lub zostali wypędzeni ze wsi do miasta i jego przedmieść, a także przybycia Żydów deportowanych na wschód z rejonu Wartheland (część okupowanej przez Niemców Polski, która została bezpośrednio przyłączona do tzw. Wielkiej Rzeszy Niemieckiej).
Niemiecka okupacja Krakowa
Po niemieckiej inwazji na Polskę armia niemiecka zajęła Kraków w pierwszym tygodniu września 1939 roku. Niemieckie władze wojskowe podjęły natychmiastowe działania mające na celu izolację, wyzysk i prześladowanie Żydów w mieście. 26 października 1939 roku część okupowanej przez Niemców Polski, której Niemcy nie zaanektowali bezpośrednio, znalazła się pod władzą cywilnych władz okupacyjnych pod kierownictwem Hansa Franka, byłego radcy prawnego partii nazistowskiej. Mianowany przez Adolfa Hitlera gubernatorem generalnym, Frank założył swoją siedzibę na Zamku Wawel w Krakowie, który Niemcy nazwali stolicą Generalnego Gubernatorstwa.
W sztabie Franka był generał Friedrich Wilhelm Krüger, który jako najwyższy szef SS i policji dowodził całym personelem SS i policji stacjonującym w Generalnym Gubernatorstwie.
Kraków był także stolicą okręgu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Pierwszym gubernatorem okręgu był generał dywizji SS Otto Wächter. Kiedy Wächter zajął dystrykt Galicji w 1942 roku, Generalleutnant SS Richard Wendler, szwagier wodza SS Heinricha Himmlera, był gubernatorem dystryktu aż do jego powołania do dystryktu lubelskiego w lipcu 1943 roku.
„Arka Schindlera”
W czasie II wojny światowej naziści przesiedlili Żydów do krakowskiego getta Podgórze, po drugiej stronie Wisły. Stąd Żydów deportowano do obozu koncentracyjnego Płaszów i komór gazowych w Bełżcu.
Żydów, którzy nie zostali deportowani do obozów, zmuszano do pracy fizycznej w fabrykach, które rosły wokół getta. Przedsiębiorstwo Oskara Schindlera – fabryka wyrobów emaliowanych – było jednym z tych, w których Żydzi pracowali podczas nazistowskich rządów. Ale była to fabryka innego typu, ponieważ dzięki Schindlerowi robotnicy otrzymali schronienie i uciekli przed okropnościami obozu koncentracyjnego Płaszów. Ten szlachetny czyn Niemca, który ryzykował życiem, by uratować 1200 Żydów, opisał Thomas Keneally w swojej książce „Arka Schindlera”.
Zasady życia pod okupacją
Nowe władze, dążąc do ustanowienia pełnej kontroli nad ludnością miasta, wydały szereg szczegółowych rozporządzeń. Część z nich na zlecenie okupanta przygotowały i ogłosiły polskie władze miejskie. Już 6 września wprowadzono godzinę policyjną, wydano szereg zarządzeń i zakazów, np. kwestię otwierania okien, korzystania z zasobów wodnych Wisły, zachowanie umów o pracę, umów najmu, kontroli zużycia cukru, opłacania czynszu, ubezpieczenia. Uregulowano handel mlekiem i wprowadzono obowiązek zgłaszania się o wykorzystanie transportu samochodowego. Określono kurs wymiany obu odpowiednich walut – złotego i marki niemieckiej. Nakazano przekazanie władzom okupacyjnym polskich mundurów, sprzętu i broni wszelkiego rodzaju.
Nieprzestrzeganie większości wprowadzonych norm przewidywało poważne sankcje, w tym karę śmierci. Szczególnie okrutne rozkazy były skierowane przeciwko żydowskim mieszkańcom Krakowa od pierwszych dni okupacji, oni byli poniżani pod względem prawnym i materialnym.
Zniszczenie narodu i podziemie kulturowe
Już w październiku zamknięto szkoły średnie i wyższe, co było pierwszym krokiem w kierunku polityki eksterminacji polskiej inteligencji. Pozbawione elity kierowniczej społeczeństwo polskie przestałoby być narodem i zamieniłoby się w bezkształtną masę robotniczą.
Już w 1939 roku rozpoczęła się likwidacja polskiej inteligencji. W listopadzie aresztowano profesorów uniwersyteckich, a później nauczycieli szkół średnich. Niemcy utworzyli w Krakowie 30 więzień i obozów. Wysyłano do nich jednocześnie kilka tysięcy osób i zawsze były przepełnione. Szczególnie brutalne były więzienia w Montelupich i przy ul. Pomorskiej, przy drugiej mieściła się siedziba Gestapo. Przez pierwszą z nich przeszło około 50 tysięcy osób, z których większość została później wywieziona do obozów koncentracyjnych. Prawdopodobnie między 18 lipca 1940 roku a 1 lipca 1944 roku do Auschwitz wysłano 210 transportów więźniów, łącznie 16 874 osób, w tym 2400 kobiet.
Innym przejawem walki z narodem polskim było niszczenie i grabież dóbr kultury na niewiarygodną skalę. Zniszczone zostały pomniki poświęcone dniom chwały Wojska Polskiego i wybitnym działaczom (pomnik Grunwaldzki, pomnik Adama Mickiewicza). Pozostałe pomniki miały służyć władzom III Rzeszy, np. Zamek Królewski na Wawelu – Krakauer Burg -rezydencja Hitlera i rezydencja Hansa Franka, czy Rynek Główny – Adolf Hitler Platz.
Trudno policzyć straty, jakie ponieśli mieszkańcy Krakowa podczas okupacji. Od września 1939 do marca 1943 populacja Krakowa zmniejszyła się o 40 tys. do 220 tys. największe straty poniosła ludność żydowska, która w większości została wówczas zamordowana (zginęło około 60 tys. osób). W tym czasie do Krakowa przybywali Niemcy i tam osiedlali się. Oficjalne dane wskazują na 25 000 Niemców w Krakowie w sierpniu 1942 roku. Deportacja Polaków do pracy w Niemczech wstrząsnęła strukturą demograficzną miasta. Ofiarami deportacji byli głównie młodzi ludzie.
W czasie okupacji w Krakowie ukazało się wiele konspiracyjnych publikacji. Edukacja i wykształcenie młodzieży i dzieci nie zostały pominięte. W Krakowie było 18 podziemnych gimnazjów, które ukończyło 770 osób. W podziemiu działał Uniwersytet Jagielloński, w którym studiowało ponad 800 studentów. Zespół składał się ze 136 profesorów i asystentów. W czasie okupacji stopień magistra i inżyniera uzyskało 468 osób, doktora 62 osoby. Polska Akademia Umiejętności działała i regularnie organizowała spotkania. Krakowski oddział PAU stworzył 150 artykułów, które zostały opublikowane po wojnie.
Życie kulturalne trwało. W Krakowie działało 8 podziemnych kół teatralnych, które w czasie okupacji dały około 90 przedstawień.