18 stycznia 1945 roku do Krakowa wkroczyły wojska radzieckie. Miasto ocalało, na Rynku Głównym znów pojawili się przechodnie, otworzyły się sklepy, a mieszkańcy powoli wracali do codzienności. Mogło się wydawać, że najgorsze minęło. Jednak poczucie bezpieczeństwa okazało się złudne. Bardzo szybko stało się jasne, że choć okupacja hitlerowska dobiegła końca, to walka o przyszłość Polski dopiero się rozpoczyna, pisze krakowyes.eu. To właśnie w tych realiach narodziła się jedna z najważniejszych struktur powojennego podziemia antykomunistycznego – krakowski oddział Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” (WiN).
Kiedy walka zeszła do podziemia
W marcu 1945 roku NKWD aresztowało 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, których podstępem zwabiono na rzekome rozmowy do Pruszkowa. Ta wiadomość błyskawicznie obiegła kraj. Dla byłych żołnierzy Armii Krajowej w Krakowie oznaczało to jedno: nowa władza nie zamierza iść na żadne kompromisy. Mimo że polscy żołnierze przelewali krew w walce z hitlerowcami, z dnia na dzień stali się wrogami nowego systemu.
To wydarzenie zapoczątkowało głębokie zmiany w polskim ruchu oporu. W maju 1945 roku powstała Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj, którą już 2 września zastąpiło Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN). O ile Armia Krajowa prowadziła otwartą walkę zbrojną, o tyle WiN postawił na działania tajne. Miejsce akcji dywersyjnych i bitew zajęły konspiracyjne lokale oraz gęsta sieć łączników i kurierów.
Kiedy podziemie zmieniło reguły gry?
Jak wskazuje historyk Zdzisław Zblewski, krakowskie struktury WiN skoncentrowały się na działaniach, które dla przeciętnego przechodnia na ulicach miasta pozostawały niewidoczne. To jednak właśnie ta praca najbardziej niepokoiła komunistyczny aparat bezpieczeństwa, ponieważ konspiratorzy:
- zbierali informacje o działaniach organów bezpieczeństwa;
- utrzymywali stały kontakt z polską emigracją;
- drukowali i kolportowali niezależną prasę oraz ulotki;
- nieśli pomoc rodzinom osób aresztowanych.
Ta cicha i systematyczna praca sprawiła, że Kraków stał się jednym z kluczowych ośrodków powojennego podziemia politycznego. Walka przeniosła się z leśnych ostępów do miejskich kamienic i tajnych drukarni, gdzie najmniejszy błąd mógł kosztować utratę wolności, a nawet życia.
Nie wszyscy chwytali za broń
Część krakowian próbowała stawiać opór metodami legalnymi, angażując się w działalność Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL) pod przywództwem Stanisława Mikołajczyka. Po zakończeniu II wojny światowej było ono najsilniejszym legalnym ugrupowaniem opozycyjnym, które otwarcie domagało się wolnych wyborów i suwerenności Polski.
Nadzieje na demokratyczne zmiany szybko jednak zgasły. Sfałszowane referendum z 30 czerwca 1946 roku oraz wybory parlamentarne z 19 stycznia 1947 roku dobitnie pokazały, że w nowej Polsce nie ma już miejsca na uczciwą rywalizację polityczną. Działacze PSL znaleźli się na celowniku Urzędu Bezpieczeństwa (UB). Byli nękani przesłuchaniami, aresztowaniami i zmuszani do wycofania się z życia publicznego.
Po tych wydarzeniach przeciwnicy narzuconego systemu stracili złudzenia. Wielu zdecydowało się na emigrację, inni całkowicie wycofali się z działalności publicznej, a spora część dawnych konspiratorów powróciła do głębokiego podziemia, zasilając krakowskie struktury WiN.
Nie tylko walka zbrojna: jak stawiało opór Miasto Królów
Mówiąc o żołnierzach wyklętych, najczęściej wyobrażamy sobie partyzantów w lasach. Kraków rządził się jednak własnymi prawami. Tutaj konspiratorzy żyli i działali w samym sercu miasta. Spotkania odbywały się w zwykłych mieszkaniach, a łącznicy niepostrzeżenie przenosili meldunki między poszczególnymi punktami.
Na południe od Krakowa, w rejonie Myślenic i Podhala, operowały oddziały Józefa Kurasia „Ognia”. Ich działania były wymierzone przede wszystkim w:
- komunistyczny aparat władzy;
- Milicję Obywatelską.
Choć głównym obszarem działań „Ognia” było Podhale, bliskość uzbrojonego podziemia zmuszała komunistyczne władze do zaostrzegania środków bezpieczeństwa w samym Krakowie.
Polowanie na krakowskie podziemie
Aktywność podziemia prowokowała reakcję komunistycznej bezpieki, która bezustannie rozbudowywała sieć agentów. Celem UB było całkowite rozbicie struktur konspiracyjnych. Wystarczyło wpaść na trop jednego łącznika, by w ciągu kilku tygodni aresztować dziesiątki osób. W ten sposób bezpieka krok po kroku likwidowała kolejne komórki WiN w Krakowie.
Choć Józef Kuraś nie dowodził strukturami w samym mieście, jego bezkompromisowa walka zmuszała komunistów do wzmożonej czujności w całej Małopolsce. Dla władz największym zagrożeniem były nie tyle same oddziały leśne, ile nieprzerwany przepływ informacji między miastem a prowincją. Mieszkańcy Krakowa regularnie przekazywali meldunki i udzielali schronienia osobom ściganym przez UB.
Fala aresztowań w Krakowie
Rok 1947 okazał się przełomowy dla całego podziemia niepodległościowego w Polsce. Po sfałszowanych wyborach władza przestała kryć się ze swoimi intencjami. Aparat represji ruszył do bezpardonowej rozprawy z WiN-em. Fala aresztowań uderzyła również w Kraków.
Historycy Maciej Korkuć i Zdzisław Zblewski wskazują, że to właśnie w latach 1947–1948 rozbito większość małopolskich struktur Zrzeszenia.
Metody operacyjne Urzędu Bezpieczeństwa były powtarzalne i niezwykle skuteczne:
- zakładanie inwigilacji wokół podejrzanych;
- wprowadzanie agentów i prowokatorów do wewnątrz struktur;
- przeprowadzanie skoordynowanych aresztowań w różnych częściach miasta;
- przejmowanie archiwów, maszyn do pisania i nielegalnych wydawnictw;
- wymuszanie zeznań podczas śledztwa w celu uderzenia w kolejne osoby.
Dla członków podziemia oznaczało to egzystencję w ciągłym strachu. Jedno nieostrożne spotkanie, przypadkowy kontakt czy zostawiona kartka mogły sprowadzić zgubę na całą siatkę konspiracyjną.
Montelupich – adres paraliżujący strachem
Wielu aresztowanych nigdy nie opuściło murów więzienia przy ulicy Montelupich. To tam trafiali dawni żołnierze AK, członkowie WiN, działacze PSL oraz wszyscy podejrzewani o nieprzychylność wobec nowej władzy.
W latach powojennych Montelupich stało się ponurym symbolem stalinowskiego terroru w Krakowie. Więźniów poddawano tam okrutnym torturom, a wyroki sądów wojskowych często oznaczały wieloletnie więzienie lub karę śmierci. Przez dekady temat ten był tabu. Dopiero otwarcie archiwów Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) pozwoliło historykom odtworzyć skalę represji i przywrócić pamięć o ludziach, których system komunistyczny próbował skazać na zapomnienie.
Dlaczego o tym oporze zaczęto mówić tak późno?
Do początku lat 50. wszelkie informacje o zorganizowanym oporze w Krakowie zostały brutalnie wymazane z przestrzeni publicznej. Oficjalna propaganda komunistyczna piętnowała walczących o wolną Polskę jako „bandytów” i „zaplutych karłów reakcji”.
Dopiero upadek komunizmu otworzył badaczom dostęp do tajnych dotąd archiwów. Dzięki pracy historyków IPN, w tym Zdzisława Zblewskiego i Macieja Korkucia, udało się:
- zrekonstruować historię krakowskich struktur WiN;
- poznać tragiczne losy represjonowanych;
- ukazać bezwzględne mechanizmy działania aparatu bezpieczeństwa.
Dokumenty historyczne jasno dowodzą, że powojenny opór w Krakowie nie przetrwałby bez zaangażowania setek zwykłych ludzi. Tworzyli go łącznicy, drukarze, studenci oraz rodziny aresztowanych, bez których poświęcenia działalność podziemia byłaby niemożliwa.
Miejsca, które wciąż pamiętają o podziemiu
O dramatycznej historii WiN w Krakowie przypominają dziś nie tylko zakurzone akta i wspomnienia o sowieckiej okupacji. Na mapie miasta wciąż istnieją punkty, które stały się symbolami tamtego oporu:
- więzienie przy ul. Montelupich, świadek cierpienia setek więźniów politycznych;
- Cmentarz Rakowicki, na którym spoczywają ofiary komunistycznego terroru;
- wystawy Instytutu Pamięci Narodowej poświęcone powojennemu podziemiu.
Współcześnie turyści chętnie fotografują Rynek Główny, spacerują ulicą Grodzką czy mijają mury Montelupich. Mało kto z nich zdaje sobie sprawę, że po 1945 roku w tych miejscach ważyły się losy ludzi, którzy odrzucili narzuconą władzę. Choć nie zdołali odwrócić biegu historii, pozostawili po sobie niezwykle ważne przesłanie – przypomnienie, że nawet koniec wojny nie zawsze przynosi upragnioną wolność.