W pokojowym Krakowie władze miejskie zajmowały się codziennymi sprawami: remontowały ulice, nadzorowały pracę instytucji, rozdzielały środki. Mieszkańcy mogli nie zgadzać się z decyzjami urzędników, domagać się zmian, zwracać się do swoich przedstawicieli. Jednak jesienią 1939 roku wszystko się zmieniło. Miasto królów zajęli hitlerowcy, a na Zamku Królewskim na Wawelu zamieszkał generalny gubernator ziem polskich Hans Frank. Kraków stał się zaś stolicą Generalnego Gubernatorstwa (Generalgouvernement), informuje portal krakowyes.eu.
Jednak nawet podczas okupacji życie mieszkańców nie sprowadzało się wyłącznie do rozkazów wroga. Podczas gdy naziści urządzali dzielnicę rządową na Dębnikach oraz wzdłuż Alei Trzech Wieszczów, Polacy tworzyli własne tajne instytucje. W mieście działało Polskie Państwo Podziemne – ze swoim przedstawicielstwem parlamentarnym i administracją.
Tajne władze miejskie w pobliżu Wawelu

Część dawnych urzędników, polityków, nauczycieli i funkcjonariuszy służb porządkowych zeszła do podziemia, aby kontynuować pracę, którą przed II wojną światową wykonywały instytucje państwowe. W mieszkaniach i lokalach konspiracyjnych rozdzielali obowiązki, przekazywali zarządzenia, utrzymywali łączność z polskim rządem w Londynie. Tak w Krakowie działała Okręgowa Delegatura Rządu Kraków – tajna administracja, która miała nie tylko przeciwstawiać się okupantom, lecz także zachować polską państwowość na poziomie miasta i regionu.
Najdłużej, od 1941 do 1945 roku, kierował nią pedagog Jan Jakubiec, znany jako „Kos” i „Górny”. Pomagali mu:
zastępca Stanisław Tobiasz;
organizator samorządu Jerzy Matusiński.
Podziemna administracja posiadała wydziały spraw wewnętrznych, sprawiedliwości, oświaty i kultury, przemysłu, rolnictwa, informacji oraz opieki społecznej. Chodziło o próbę utrzymania funkcjonowania państwa w sytuacji, gdy jego terytorium było okupowane. Delegatura podlegała Rządowi RP na uchodźstwie w Londynie oraz Głównemu Delegatowi Rządu w Warszawie.
Kto reprezentował krakowian w podziemnym parlamencie?
Tajna administracja nie mogła samodzielnie rozstrzygać wszystkich kwestii politycznych. Potrzebny był organ, w którym różne polskie partie mogłyby uzgadniać wspólne działania i reprezentować swoich zwolenników. W Krakowie taką rolę pełnił Okręgowy Polityczny Komitet Porozumiewawczy, który z czasem przekształcono w Okręgową Radę Jedności Narodowej. Można ją nazwać swoistym parlamentem, w którym omawiano decyzje polityczne i koordynowano pracę. Posiedzenia odbywały się w różnych mieszkaniach, aby nie narażać się na niebezpieczeństwo.
Politycy, którzy przed wojną nie zawsze dochodzili do porozumienia, nauczyli się współpracować w innych warunkach:
Polską Partię Socjalistyczną reprezentowali Adam Ciołkosz, Józef Cyrankiewicz i Marian Bomba;
Stronnictwo Ludowe – Stanisław Mierzwa i Edward Kaleta;
narodowych demokratów – Tadeusz Maciejewski.
Musieli ryzykować, ponieważ za działalność polityczną można było trafić do gestapo. Sam fakt takiej współpracy miał kluczowe znaczenie dla zachowania wspólnej polskiej reprezentacji w czasie okupacji.
Kodeks oporu i wyroki w imieniu Rzeczypospolitej

W podziemnym Krakowie administracja miejska nie ograniczała się do tajnych posiedzeń i pracy swoich przedstawicieli. Określała zasady, według których Polacy powinni byli postępować w okupowanym mieście, oraz pilnowała, by osoby współpracujące z nazistami ponosiły odpowiedzialność za swoje czyny. Zajmowało się tym Kierownictwo Walki Podziemnej.
Ich zarządzenia dotyczyły zwykłych spraw miejskich, krakowian wzywano:
do nieodwiedzania kin otwartych przez okupantów;
do bojkotowania spektakli teatralnych, kasyn oraz wydarzeń propagandowych.
Pracownicy magistratu, poczty i kolei otrzymywali wskazówki, jak opóźniać wykonywanie rozkazów hitlerowców, nie narażając się przy tym na niebezpieczeństwo. Podziemna administracja zbierała także relacje o zbrodniach nazistowskich, zapisywała nazwiska oraz okoliczności aresztowań, prześladowań i zabójstw. Zapisy te miały posłużyć jako dowody po przywróceniu polskich władz państwowych.
Sprawiedliwość, której naziści nie mogli zatrzymać

Inna część tej działalności dotyczyła karania tych, którzy pomagali okupantom w prześladowaniu mieszkańców miasta. Przy Okręgowej Delegaturze Rządu działały Cywilne Sądy Specjalne. Angażowano w nich przedwojennych sędziów i prokuratorów, którzy w tajemnicy kontynuowali pracę. Sprawy rozpatrywano zaocznie, lecz nawet w takich warunkach oskarżonemu wyznaczano obrońcę.
Wyroki zależały od wagi przestępstwa, winnego można było:
publicznie potępić na łamach prasy podziemnej, w tym „Małopolskiego Biuletynu Informacyjnego”;
pozbawić czci obywatelskiej;
skazać na śmierć.
W dokumentach krakowskiej Delegatury zachowały się orzeczenia dotyczące agentów gestapo, funkcjonariuszy policji kryminalnej oraz szmalcowników – ludzi, którzy wyłudzali pieniądze od Żydów ukrywających się przed nazistami, a następnie wydawali ich władzom okupacyjnym. Po wykonaniu wyroków śmierci konspiratorzy rozklejali w mieście obwieszczenia. W ten sposób tajna polska administracja informowała, że okupacja nie zniosła praw Rzeczypospolitej, a polskie sądy nadal działają.
Legalna przykrywka, „Żegota” i walka o przetrwanie

W Krakowie podziemna administracja musiała dbać nie tylko o funkcjonowanie tajnych instytucji. Ludzie potrzebowali leków, dokumentów i kryjówek, w których można było przeczekać łapankę. Część tej pomocy zapewniała Rada Główna Opiekuńcza – jedyna legalna polska organizacja charytatywna w Generalnym Gubernatorstwie. Została utworzona w Krakowie w 1940 roku z inicjatywy hrabiego Adama Ronikiera. Oficjalnie rada otwierała kuchnie ludowe, schroniska dla sierot oraz punkty przekazywania paczek więźniom obozów koncentracyjnych Auschwitz i Płaszów.
Jednocześnie krakowski miejski komitet opiekuńczy potajemnie:
rozdzielał środki rządu londyńskiego;
wyrabiał fałszywe dokumenty dla członków podziemia.
Osobnym kierunkiem działań ratunkowych była pomoc Żydom. Po likwidacji krakowskiego getta w Podgórzu w 1943 roku przy Okręgowej Delegaturze Rządu rozpoczął działalność krakowski oddział Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Działacze ci przekazywali fundusze z Londynu, szukali kryjówek w Krakowie i okolicznych wsiach oraz zaopatrywali prześladowanych w dokumenty – kennkarty (Kennkarte). Z pomocą lekarza Juliana Aleksandrowicza członkowie organizacji dostarczali nawet leki więźniom obozu w Płaszowie.
Jak krakowianie zdobywali żywność podczas okupacji?

Za tajną pomocą krył się jeszcze jeden codzienny problem – wyżywienie. W ramach systemu kartkowego Polakom przydzielano zaledwie 600–700 kilokalorii dziennie, podczas gdy norma dla nazistów przekraczała 2300. Mieszkańcy miasta szukali żywności na wsiach i potajemnie przywozili ją do Krakowa. Takie zaopatrzenie mieszkańcy nazywali „szmuglem”. Działały tajne piekarnie, a fikcyjne zatrudnienie pozwalało uzyskać zaświadczenie o pracy – ausweis, które chroniło przed uliczną łapanką i przymusowym wywozem do Niemiec.
W sieci tej ważną rolę odgrywały krakowskie kobiety, które:
prowadziły lokale konspiracyjne;
kolportowały wydawnictwa podziemne, w szczególności „Dziennik Polski” i „Wolność”;
wspierały rodziny aresztowanych.
Dzięki tej cichej pracy krakowianie mieli żywność, łączność z podziemiem oraz pomoc nawet w najniebezpieczniejszych okolicznościach. Wszyscy ci ludzie pracowali w różnych warunkach i często się nie znali, lecz łączyło ich zrozumienie, że miasto królów nie może żyć wyłącznie według rozkazów nazistów. W ten sposób Polskie Państwo Podziemne zachowało Kraków nie tylko jako punkt na mapie, ale także jako wspólnotę patriotów, którzy nie zrezygnowali z prawa do posiadania własnego państwa i odpowiedzialności za jego przyszłość.
Następny artykułBudżet obywatelski Krakowa: praktyczny przewodnik, jak mieszkańcy mogą wpływać na podział środków



