Gdy w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku generał Wojciech Jaruzelski ogłosił wprowadzenie stanu wojennego, krakowianie natychmiast zrozumieli, że dotychczasowe życie dobiegło końca. Zamilkły telefony, na ulicach pojawiły się wojskowe patrole i czołgi, a do mieszkań działaczy NSZZ „Solidarność” wtargnęli funkcjonariusze służb, donosi serwis krakowyes.eu.
Listy osób przeznaczonych do zatrzymania władze przygotowały ze sporym wyprzedzeniem, dlatego fala aresztowań ruszyła jeszcze przed świtem. Wprowadzenie stanu wojennego odczuli wszyscy krakowianie: godzina milicyjna, wszechobecna cenzura, paraliż łączności i rygorystyczne obostrzenia stały się nową codziennością. Reżim zamierzał błyskawicznie zdusić zorganizowany opór, jednak w mieście nie brakowało ludzi gotowych do natychmiastowego zejścia do podziemia.
Strajk w Hucie: 38 tysięcy robotników naprzeciw czołgów
Największy zakład przemysłowy Małopolski – Huta im. Lenina w Nowej Hucie – nie mógł pozostać bierny. Pracowało tam 38 tysięcy osób, z czego aż 90% należało do „Solidarności”. Zaledwie półtorej godziny po północy milicjanci sforsowali drzwi do siedziby Komisji Robotniczej Hutników, by aresztować kluczowych działaczy.
Część liderów zdołała jednak uniknąć zatrzymania i to właśnie oni stanęli na czele strajku okupacyjnego na terenie kombinatu. 13 grudnia dołączył do nich Mieczysław Gil, któremu udało się uciec przed obławą bezpieki.
Komitetem strajkowym kierowali:
- Jan Ciesielski;
- Stanisław Handzlik;
- Mieczysław Gil;
- Władysław Hardek;
- Edward Nowak.
Praca w kombinacie całkowicie zamarła. Na każdej zmianie protestowało od 7 do 8 tysięcy pracowników. Przy 38-tysięcznej załodze oznaczało to całkowity paraliż gigantycznego zakładu.
Jak protest z Nowej Huty objął Kraków i całą Małopolskę
Do strajku solidarnościowego szybko dołączyli pracownicy krakowskiego transportu miejskiego oraz innych wielkich przedsiębiorstw: CeBeA, Montin, Unitra-Telpod czy Armatura. Przystąpiły do niego również uczelnie – Akademia Medyczna i Akademia Górniczo-Hutnicza (AGH). Fala protestów rozlała się po regionie, obejmując Bochnię, Gorlice, Tarnów, a nawet niewielką Charsznicę.
Władze postanowiły bezwzględnie stłumić ogniska buntu. Do pacyfikacji kombinatu w Nowej Hucie skierowano ogromne siły:
- 2200 funkcjonariuszy ZOMO;
- 2200 żołnierzy 6. Pomorskiej Dywizji Powietrznodesantowej i 5. Podhalańskiej Brygady WOP;
- czołgi i wozy opancerzone.
Barykady chroniące bramy kombinatu zostały starte siłą. Pacyfikacja obyła się bez ofiar śmiertelnych, choć Mieczysław Gil wspominał później, że nikt z protestujących nie wiedział, czy wojsko nie otworzy ognia z ostrej amunicji. Dla krakowskiej „Solidarności” było to dopiero pierwsze bezpośrednie starcie z machiną reżimu w realiach stanu wojennego.
Akademicki opór: AGH pod sztandarem „Solidarności”
14 grudnia o godzinie 15:00 w jednym z pawilonów Akademii Górniczo-Hutniczej (AGH) rozpoczął się strajk okupacyjny. W skali Krakowa był to jedyny tak masowy protest środowiska akademickiego, a w całej Polsce – jeden z zaledwie trzech. Uczestnicy domagali się odwołania stanu wojennego, natychmiastowego uwolnienia internowanych oraz zaniechania przemocy. Spośród 40 członków Komisji Zakładowej aż 34 opowiedziało się za strajkiem, po czym związkowcy zabarykadowali się w budynku.
W komitecie strajkowym znaleźli się:
- Halina Mytnik;
- Andrzej Szczepański;
- Halina Karbowniczek-Ropska;
- Józef Jachimski;
- Ireneusz Serwan;
- Henryk Brancewicz;
- Michał Siciński.
W nocy z 15 na 16 grudnia gmach szturmem zajęły oddziały milicji i wojska. Zatrzymano ponad 20 osób, w tym studentów, którzy aktywnie wspierali protest w Nowej Hucie: Tadeusza Górczyka, Aleksandra Piecucha i Andrzeja Bąka. Przewodniczący uczelnianej „Solidarności”, Robert Kaczmarek, został aresztowany już w pierwszych godzinach po ogłoszeniu stanu wojennego.
Podziemna prasa: wolne słowo jako broń
Wprowadzenie stanu wojennego nie zatrzymało „bibuły” – podziemnej prasy niezależnej. W pierwszych miesiącach krakowscy konspiratorzy drukowali oświadczenia protestacyjne, spisy internowanych kolegów, instrukcje konspiracyjne oraz apele o stosowanie biernego oporu. Z czasem pojawiły się regularne biuletyny zakładowe „Solidarności” oraz relacje z procesów sądowych wytaczanych strajkującym.
Wiosną 1982 roku w Krakowie powstała Oficyna Literacka, która z czasem stała się największym podziemnym wydawnictwem w mieście. Równolegle działały inne niezależne inicjatywy:
- Biblioteka Obserwatora Wojennego;
- Krakowskie Towarzystwo Wydawnicze.
Pierwszą pozycją wydaną w krakowskim podziemiu po 13 grudnia był tomik wierszy „Idą pancry na Wujek”. Służba Bezpieczeństwa zaciskała pętlę represji: inwigilowano opozycjonistów, przeprowadzano nieustanne rewizje i kolejne aresztowania. Mimo to Kraków pozostał jednym z wiodących ośrodków drugiego obiegu w Polsce – w latach 1976–1989 wydano tu 833 tytuły książkowe i ponad 500 czasopism.
Ofiary reżimu, o których nie wolno zapomnieć
Do momentu formalnego zniesienia stanu wojennego w Krakowie zginęły trzy osoby. Andrzej Szewczyk zmarł na skutek brutalnego pobicia przez funkcjonariuszy ZOMO w Nowej Hucie, natomiast Ryszard Smagur został śmiertelnie ugodzony petardą z gazem łzawiącym. Najgłośniejszym echem odbiła się tragedia Bogdana Włosika – 20-letniego elektryka z kombinatu w Nowej Hucie i członka „Solidarności”, który podczas grudniowych strajków kolportował ulotki. 13 października 1982 roku młody hutnik został zastrzelony przez kapitana SB Andrzeja Augustyna.
Pogrzeb Bogdana Włosika zgromadził ponad 20 tysięcy mieszkańców i przekształcił się w jedną z największych manifestacji patriotycznych okresu stanu wojennego. W 2019 roku bohater został pośmiertnie uhonorowany Krzyżem Wolności i Solidarności. W miejscu jego tragicznej śmierci stoi dziś pomnik, pod którym krakowianie stale zapalają znicze i składają kwiaty.
Codzienność pod lufami karabinów
W całej Małopolsce od 13 grudnia 1981 do 30 kwietnia 1982 roku aresztowano ponad 300 uczestników demonstracji, z czego przeszło 130 w samym Krakowie. Tylko w pierwszym kwartale 1982 roku za łamanie przepisów stanu wojennego zwolnieniami z pracy lub grzywnami ukarano ponad 7 tysięcy osób.
Represjonowani i ich bliscy nie zostali jednak bez pomocy. Przy krakowskich kościołach zorganizowano prężną sieć wsparcia, przekazując żywność, leki oraz zapomogi finansowe. Stan wojenny zburzył codzienny rytm miasta, ale nie zdołał sparaliżować solidarnościowych więzi. Po tamtych dramatycznych dniach przetrwało wiele relacji i dokumentów, które do dziś pozwalają historykom dokładnie odtworzyć bieg wydarzeń.
Dziedzictwo „Solidarności” i pamięć miasta
Po zniesieniu stanu wojennego „Solidarność” nie odzyskała od razu prawa do legalnego działania. Dopiero nowa fala protestów w 1988 roku zmusiła komunistyczne władze do dialogu z opozycją. Na przełomie lutego i kwietnia 1989 roku delegaci związku zasiedli do obrad Okrągłego Stołu, a czerwcowe wybory przyniosły historyczny przełom. W 1990 roku lider „Solidarności” i charyzmatyczny działacz Lech Wałęsa został wybrany na prezydenta RP.
Dramatyczne wydarzenia tamtych lat trwale wpisały się w tożsamość Krakowa. Nazwiska bohaterów widnieją na pamiątkowych tablicach, a miejsca związane ze zrywem lat 1981–1983 wciąż wywołują silne emocje u naocznych świadków. Dzięki temu historia stanu wojennego pozostaje opowieścią o konkretnych ludziach, ulicach, fabrykach i uczelniach, a nie jedynie suchym zapisem z kart podręcznika.
Krakowskie doświadczenia z tamtego okresu to lekcja czegoś znacznie głębszego niż tylko historia nakazów i represji. W mieście wykształciła się unikalna umiejętność samoorganizacji bez zgody reżimu: niesienie pomocy potrzebującym, wolny obieg informacji oraz wsparcie dla prześladowanych kolegów. Ta niezwykła solidarność pozwoliła zachować godność i społeczne więzi, stając się fundamentem, na którym Polska odbudowała wolność po upadku komunizmu.