Pod ziemią krakowskiej Nowej Huty od dziesięcioleci kryje się ślad jednego z największych programów obronnych PRL-u. Podziemne obiekty wznoszono według państwowych planów, które miały przygotować kraj na ewentualny konflikt zbrojny. Za decyzjami zapadającymi w Warszawie stał strach przed nową wojną światową, a każde nowe osiedle mieszkaniowe miało stać się częścią wielkiego systemu obrony cywilnej.
Z czasem wokół tych budowli narosły legendy o tajemniczym podziemnym mieście, niekończących się tunelach i schronach Nowej Huty zdolnych przetrwać atak atomowy. Część tych opowieści okazała się fikcją, jednak faktów również nie brakuje. Decyzje polityczne władz PRL uczyniły z Krakowa jeden z głównych ośrodków budowy budowli ochronnych, pisze krakowyes.eu. Najwięcej takich obiektów zachowało się w Nowej Hucie oraz w dzielnicach Krowodrza i Dąbie. W rzeczywistości to Nowa Huta stała się swoistym poligonem doświadczalnym, gdzie projektowano ochronę na wypadek Zimnej Wojny.
Polityczny курс na obronę cywilną
Zimna Wojna zmieniła nie tylko relacje międzynarodowe, ale także wygląd polskich miast. Podczas gdy świat śledził rywalizację USA i ZSRR, w Warszawie przygotowywano się na najgorszy scenariusz. Państwo zaczęło tworzyć system obrony cywilnej, który miał dać ludności szansę na przetrwanie nalotów i działań wojennych. To тогда budowa schronów stała się elementem oficjalnej polityki państwowej.
Przełomowym momentem był rok 1951, gdy w Polsce uchwalono ustawę o Terenowej Obronie Przeciwlotniczej (TOPL). W 1952 roku Rada Ministrów wyznaczyła 72 miasta, w których miały powstać budowle ochronne — na liście tej znalazł się również Kraków. Władze brały pod uwagę nie tylko liczbę mieszkańców, ale także potencjał przemysłowy, znaczenie węzła transportowego oraz ryzyko ewentualnych ataków. Od tego momentu decyzje urbanistyczne coraz częściej podejmowano z myślą o potencjalnym konflikcie zbrojnym.
Nowa Huta — centrum podziemnej obrony
Nowa Huta powstawała jako wyjątkowa dzielnica. Dla władz PRL stanowiła obiekt strategiczny, który w razie wojny stawał się celem priorytetowym. Dlatego projektowanie schronów rozpoczęto od samego początku budowy. Pierwszy taki obiekt otwarto w 1953 roku pod budynkiem Dzielnicowej Rady Narodowej na osiedlu Zgody.
Dlaczego Nowa Huta stała się priorytetem dla budowy schronów:
- kombinat metalurgiczny w tej dzielnicy pozostawał kluczowym celem w razie wojny;
- populację stanowiły dziesiątki tysięcy pracowników strategicznego zakładu;
- Nowa Huta rozwijała się jako ważny ośrodek przemysłowy i logistyczny.
W latach 1953–1960 w dzielnicy zdołano utworzyć 250 schronów. Większość z nich urządzono pod budynkami mieszkalnymi, jednak niektóre obiekty wznoszono jako wolnostojące. Umieszczono w nich punkty dowodzenia, podziemne szpitale oraz ukrycia techniczne.
Jak zagrożenie nuklearne zmieniło zasady budownictwa
Na początku lat 50. schrony projektowano głównie z myślą о ochronie przed tradycyjnymi bombardowaniami lotniczymi. Sytuacja zmieniała się jednak błyskawicznie. O ile w 1951 roku Stany Zjednoczone posiadały 438 głowic nuklearnych, a ZSRR zaledwie 25, to już w 1956 roku USA dysponowały 3692 głowicami, a ZSRR — 426. Do 1959 roku liczby te wzrosły odpowiednio do 12 298 i 1060. Władze PRL doszły do wniosku, że dotychczasowe normy obrony cywilnej są niewystarczające.
Dlatego w latach 1956–1959 zweryfikowano wymagania stawiane budowlom ochronnym. Miały one nie tylko wytrzymywać wybuchy konwencjonalnych bomb, ale również częściowo chronić przed:
- falą uderzeniową;
- promieniowaniem świetlnym;
- promieniowaniem przenikliwym.
Inżynierowie wzmocnili stropy, zmodernizowali systemy wentylacji i zainstalowali filtry oczyszczające powietrze z pyłów oraz niebezpiecznych substancji. Główny czerpnię powietrza przeniesiono do tunelu wyjścia ewakuacyjnego, a przed filtrami urządzono specjalne komory rozprężne, zmniejszające ciśnienie fali uderzeniowej. Tego typu schrony nie chroniły przed bezpośrednim trafieniem bomby atomowej, ale znacząco zwiększały szanse na przeżycie jej skutków.
Podziemna sieć Nowej Huty
Za hermetycznymi drzwiami kryły się zupełnie różne pomieszczenia: w jednym schronie miano ratować rannych, w innym — dowodzić miastem, a w kolejnym — przeczekiwać zagrożenie. Z zewnątrz obiekty te prawie się nie różniły, ale każdy był projektowany z myślą o konkretnym zadaniu.
Najbardziej znane obiekty Nowej Huty:
- osiedle Zgody 2 — pierwszy schron wybudowany w 1953 roku;
- ulica Ujastek — stanowisko dowodzenia pod budynkami administracyjnymi kombinatu;
- Szpital im. Stefana Żeromskiego — podziemny szpital o powierzchni 600 m²;
- Kino „Światowid” — podziemny schron dla pracowników i widzów.
Każdy schron miał zapewnić autonomiczność mieszkańcom w pierwszych, najtrudniejszych dniach po ewentualnym ataku. Wewnątrz przewidziano zapasy воды, systemy wentylacji oraz wyjścia ewakuacyjne, aby umożliwić przetrwanie jak najdłużej.
Legenda o podziemnym mieście
O nowohuckich schronach krążyły najróżniejsze opowieści. Jedni opisywali kilkukilometrowe tunele łączące obiekty, drudzy — potężny kompleks pozwalający przetrwać wojnę nuklearną. W rzeczywistości nie ma żadnych dowodów na istnienie takiej połączonej sieci.
Mitem okazało się to, że:
- wszystkie schrony były połączone podziemnymi tunelami;
- ukrycia mogły wytrzymać bezpośredni wybuch jądrowy;
- pod ziemią można było żyć latami.
Po 1959 roku nowe budynki mieszkalne projektowano już bez schronów. Na wypadek wojny władze planowały szybką budowę ukryć zabezpieczających (szczelin przeciwlotniczych), z których każda miała pomieścić około 50 osób. Później uwagę skupiono na istniejących obiektach: w latach 1969–1979 przygotowano plany modernizacji ponad 40 schronów. Była to ostatnia duża próba dostosowania systemu obrony cywilnej do nowych realiów.
Miejsce, где Zimna Wojna się nie skończyła
W Krakowie są miejsca, w których czas jakby się zatrzymał. W Nowej Hucie można dziś zejść do dawnych schronów, które przez dekady owiane były tajemnicą. Projekt „Podziemna Nowa Huta”, stworzony przez Muzeum Krakowa, przywrócił te przestrzenie do życia. Nie tworzono tam sztucznych dekoracji — odrestaurowano jedynie to, co pozostało z epoki PRL.
Podczas zwiedzania można zobaczyć:
- potężne drzwi hermetyczne;
- podziemny szpital z pomieszczeniami medycznymi;
- systemy wentylacji i filtracji przystosowane do pracy w warunkach ekstremalnych;
- pokoje dowodzenia, gdzie miano podejmować kluczowe decyzje;
- autentyczny sprzęt i wyposażenie sprzed dekad.
W betonowych korytarzach łatwo zapomnieć, że na górze tętni życiem miasto XXI wieku. Ciężkie metalowe drzwi i zachowane wnętrza przenoszą w przeszłość. Właśnie dlatego w latach 20. XXI wieku szlak „Podziemna Nowa Huta” stał się jedną z najciekawszych atrakcji Krakowa dla osób chcących poczuć klimat tamtych lat.
Czas, gdy stare schrony znów stały się ważne
Wojna w Ukrainie zmusiła Polskę do przypomnienia sobie o podziemnych obiektach wznoszonych niegdyś ze strachu przed konfliktem nuklearnym. Po 2022 roku w kraju rozpoczęto inwentaryzację schronów i weryfikację ich stanu technicznego. Tomasz Mierzwa z Fundacji „Przestrzeń Wolności”, wspierającej osoby w sytuacjach kryzysowych, zbadał stan wielu krakowskich budowli ochronnych.
Jak podkreśla, wiele z nich nie spełnia współczesnych wymogów: brakuje odpowiedniego wyposażenia, ochrony przed skażeniem radioaktywnym oraz spełnienia warunków stawianych nowoczesnym obiektom ochronnym w latach 20. XXI wieku.
Betonowe dziedzictwo wymagające zmian
Paradoks Krakowa polega na tym, że miasto posiada setki pomieszczeń przeznaczonych na sytuacje kryzysowe, lecz przywrócenie im pierwotnej funkcji jest niezwykle trudne. Większość z nich od dawna służy jako zwykłe piwnice mieszkańców, a opróżnienie tych przestrzeni stanowi duży problem.
Choć niektóre schrony w Nowej Hucie wciąż mogą dać tymczasowe schronienie przed odłamkami, dronami czy zawaleniem budynku, nie gwarantują długotrwałego pobytu. Dlatego władze Polski planują wykorzystywać do ochrony ludności metro czy obiekty użyteczności publicznej, a nie masową reaktywację infrastruktury z lat 50. XX wieku. Kwestia ta jednak wciąż pozostaje otwarta.